សហភាពសូវៀតដែលមានឈ្មោះពេញហៅថា សហភាពនៃសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀត គឺជាក្រុមប្រទេស ដែល មាន១៥ប្រទេសជាសមាជិក គឺ ប្រទេសអាមេនី អាហ្សែបៃហ្សង់ បេឡារុស អេស្តូនី ហ្សកហ្ស៊ី កាហ្សាក់ស្ថាន កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន ឡាតវី លីទុយអានី ម៉ុលដាវី រុស្ស៊ី តាជីគីស្ថាន តូមិននីស្ថាន អ៊ុយក្រែន និងអ៊ូសបេគីស្ថាន ហើយក្នុងនោះមានរុស្ស៊ីជាអ្នកដឹកនាំ។ សហភាពសូវៀតជារដ្ឋកុម្មុយនីស្តម៉ាក្សនិយមដំបូងបង្អស់របស់ពិភពលោក និងជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក ដែលកាន់កាប់ផ្ទៃដីជិតមួយភាគប្រាំនៃផែនដី។ ប៉ុន្តែឆ្លងកាត់រយៈពេលក​៦៨ឆ្នាំតាំងពីការកកើតកន្លងមក សហភាពសូវៀតក៏បានចាប់ផ្តើមធ្លាក់ដុនដាបបន្តិចម្តងៗ  រហូតឈានទៅដល់ការដួលរលំនៅឆ្នាំ១៩៩១។ តើមូលហេតុអ្វីដែលធ្វើឱ្យសហភាពសូវៀតត្រូវបានរំលាយ? ក្នុងអត្ថបទនេះ យើងនឹងនិយាយអំពីការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀត និងមូលហេតុដែលនាំឱ្យមានការដួលរលំនេះកើតឡើង។

លោក មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ​ (Mikhail Gorbachev)

នៅពេលដែលយើងសិក្សារអំពីការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀត ជាដំបូងយើងត្រូវងាកមកស្គាល់អំពីលោក មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ​ ដែលជាប្រធានាធិបតីរបស់សហភាពសូវៀតនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៩០​ដល់១៩៩១។ លោក មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ(Mikhail Gorbachev)គឺជាអ្នកនយោបាយបក្សកុម្មុយនីស្តម្នាក់នៃសហភាពសូវៀត​ ដែលបានចូលមកកាន់តំណែងជាអ្នកដឹកនាំសហភាពសូវៀតនៅពេលដែល ប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចសូវៀតស្ថិតនៅគាំងទ្រឹងនៅមួយកន្លែង។ លោក ហ្គ័របាឆូវ បានដាក់គោលនយោបាយថ្មីចំនួន២គឺ Glasnost និងPerestroika ដែលលោកសង្ឃឹមថាការធ្វើកំណែទម្រង់នេះនិងជួយកែប្រែសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយនៅសហភាពសូវៀត ប្រកបដោយផលិតភាពនិងមានវិបុលភាពជាងមុន។ Glasnost គឺជាផែនការដែលអំពាវនាវឱ្យមានការបើកចំហផ្នែកនយោបាយ និងបន្ធូរបន្ថយការរឹតបន្តឹងផ្នែកនយោបាយនៅក្នុងសហភាពសូវៀត។​ តាមរយៈផែនការនេះលោកបានព្យាយាមលុបបំបាត់ការគាបសង្កត់ដែលបន្សល់មកពីការគ្រប់គ្រងរបស់​លោកស្តាលីន ដោយមានការផ្តល់នូវសិទ្ធិសេរីភាពដល់ប្រជាជនទាំងអស់រួមទាំង​ផ្តល់សេរីភាពដល់អ្នកកាសែតបានយ៉ាងទូលំទូលាយ ព្រមទាំង បានអនុញ្ញាតឱ្យមានការបោះឆ្នោតតាមបែបប្រជាធិបតេយ្យនិងការចូលរួមពីគណបក្សផ្សេងៗក្រៅពីបក្សកុម្មុយនីស្តផងដែរ។ រីឯ Perestroika គឺជាផែនការសម្រាប់រៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចឡើងវិញ។ សហភាពសូវៀតបានឆ្ពោះទៅរកប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចកុម្មុយនីស្តមូលធននិយមកូនកាត់ ដែលមានការិយាល័យនៅគ្រប់ទីកន្លែងក្នុងប្រទេសនៃសហភាពសូវៀត។ កំណែទម្រង់ទាំងពីររបស់ លោក ហ្គ័របាឆូវត្រូវបានគាំទ្រយ៉ាងពេញទំហឹងពីមេដឹកនាំនៃសហរដ្ឋអាមេរិក គឺលោក ចច​ អេច​ ដាប់ប៊ែលយូ ប៊ូស(George H.W Bush)។ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ ការបន្ធូរបន្ថយការគ្រប់គ្រងលើប្រជាជន និងធ្វើកំណែទម្រង់ប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ច នយោបាយយ៉ាងឆាប់រហ័សបែបនេះបែរជាធ្វើឱ្យសហភាពសូវៀតដែលធ្លាប់មានការគ្រប់គ្រងតាមបែប កុម្មុយនីស្តប្រែក្លាយទៅជាអស្ថិរភាពនយោបាយ និងងាយរងគ្រោះទៅវិញ។

មូលហេតុនៃការដួលរលំសហភាពសូវៀត

កត្តាចម្បងទីមួយដែលបណ្តាលឱ្យសហភាពសូវៀតដួលរលំ គឺមកពីការធ្លាក់ចុះនៃសេដ្ឋកិច្ច។សហភាពសូវៀតបានជ្រើសយកការប្រកួតប្រជែងសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកដោយប្រមូលធនធានទាំងអស់ដែលខ្លួនមានដាក់ទៅក្នុងឧស្សាហូបនីយកម្ម ដើម្បីឱ្យក្លាយជាទំនិញយុទ្ធសាស្ត្រសម្រាប់ការប្រកួតប្រជែង។ ហេតុនេះហើយទើបធ្វើឱ្យខ្វះខាតធនធានសម្រាប់ជាតិ​ និងបណ្តាលឱ្យប្រជាជនសូវៀតរាប់លាននាក់ អត់ឃ្លាន និងមានភាពខ្វះខាត សូម្បីតែតម្រូវការជាមូលដ្ឋានដូចជាសម្លៀកបំពាក់ និងស្បែកជើងក៏ដោយ។ នៅឆ្នាំ១៩៨០ ក្រោមរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកលោក រ៉ូណាល់​ រីហ្គេន( Ronald Reagan) បានផ្តាច់សេដ្ឋកិច្ចសហភាពសូវៀតទាំងមូល ហើយវាបានធ្វើឱ្យប្រេងមានតម្លៃធ្លាក់ចុះកម្រិតទាបបំផុតអស់ជាច្រើនទស្សវត្ស។ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៨៥ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងប្រេងរបស់អារ៉ាប៊ីសាអូឌីតបានលុបកិច្ចព្រមព្រៀងស្តីពីការរឹតបន្តឹងការផលិតប្រេង ជាមួយសហភាពសូវៀតហើយបានចាប់ផ្តើមបង្កើនចំណែកខ្លួនឯងក្នុងទីផ្សារប្រេង។​ ខណៈដែលប្រាក់ចំណូលនៃការលក់ប្រេងនិងឧស្ម័នធម្មជាតិធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំងបែបនេះ សូវៀតបានចាប់ផ្តើមបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននៅលើអ៊ឺរ៉ុបខាងកើត និងស្ថិតនៅក្នុងជំងឺសេដ្ឋកិច្ចរ៉ាំរ៉ៃរយៈពេលយូរ។

កត្តាមួយវិញទៀត អស្ថិរភាពនយោបាយក៏បានកើតមាននៅក្នុងសហភាពសូវៀតផងដែរ។ សហភាពសូវៀត​គឺជាប្រទេសមួយដែលទទួលនូវឥទ្ធិពលលទ្ធិម៉ាក្សនិយមតាំងពីថ្ងៃដែលបានចាប់កំណើតមក​​ប៉ុន្តែការកែប្រែគោលនយោបាយក្រោយៗមករបស់ លោក ហ្គ័របាឆូវ មិនបានប្រកាន់មនោគមវិជ្ជាបរិសុទ្ធរបស់កុម្មុយនីស្តទេ ដែលធ្វើឱ្យសហភាពសូវៀតបាត់បង់ជំហររបស់ខ្លួនឯងក្នុងផ្នែកនយោបាយ។ យ៉ាងណាមិញ ជម្លោះនៅតំបន់ ការ៉ាបាក់​ (Karabakh) រវាង ប្រទេសអាហ្សែបៃហ្សង់ និង ប្រទេសអាមេនីគឺ ជាកត្តានយោបាយដ៏សំខាន់មួយដែលបានចាប់ផ្តើមការឈានទៅរកការបាក់បែកនៃសហភាពសូវៀត។ នៅចុងឆ្នាំ១៩៨៩ នៅរដ្ឋធានី អាម៉ាទី​ (Almaty) ប្រជាជនកាហ្សាក់ស្ថានមានការខកចិត្តជាមួយនឹងការតែងតាំង ជនជាតិភាគតិចរុស្ស៊ីជាប្រមុខនៃសាធារណរដ្ឋ។ កុបកម្មបានចាប់ផ្តើមកើតឡើងរហូតដល់មានការបង្ហូរឈាម ហើយទាហានត្រូវបានបញ្ជូនចូលទៅបង្ក្រាបភាពចលាចល។ល។ ជម្លោះជនជាតិភាគតិចនេះបានឈានទៅរកការស្លាប់មនុស្សជាច្រើនរយនាក់ក្នុងការប្រយុទ្ធគ្នា។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩​ដដែលនោះ បដិវត្តន៍នយោបាយនៃប្រទេសប៉ូឡូញបានបំផុស ឱ្យមានបដិវត្តន៍សន្តិភាពនៃបណ្តាកន្លែងផ្សេងទៀតនៃអ៊ឺរ៉ុបខាងកើត ដែលនាំឱ្យមានការដួលរលំនៃជញ្ជាំងប៊ែរឡាំងនៅឆ្នាំ១៩៨៩។ សម្ព័ន្ធភាពរវាងប្រទេសជាសមាជិកបានចាប់ផ្តើមដាច់ចេញពីគ្នាបន្តិចម្តងៗ ក្រោយពីចលាចលដែលកើតមាន ក្នុងនោះប្រទេសបាល់ទិក និងហ្សកហ្ស៊ី បានចេញពីសូវៀតហើយប្រកាសខ្លួនជាប្រទេសឯករាជ្យ។ បន្ទាប់ពីជញ្ជាំងប៊ែរឡាំងត្រូវបានដួលរលំ អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត និងអាល្លឺម៉ង់ខាងលិចបានរួបរួមគ្នាវិញ ដោយប្រកាសខ្លួនជារដ្ឋឯករាជ្យនិងចូលរួមជាមួយអង្គការណាតូ។ ម្យ៉ាងទៀតគោលនយោបាយថ្មីរបស់លោក ហ្គ័របាឆូវ ធ្វើឱ្យអ្នកប្រកាន់បក្សកុម្មុយនីស្តនៅសូវៀតមិនពេញចិត្ត។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩១ ក្រុមអ្នកកុម្មុយនីស្ដបានធ្វើរដ្ឋប្រហារប្រឆាំងនិងលោក ហ្គ័របាឆូវ ប៉ុន្តែមិនទទួលបានជោគជ័យនោះឡើយ ជាហេតុជំរុញឱ្យប្រជាធិបតេយ្យកាន់តែមានល្បឿនខ្លាំងឡើង។

ទោះបីជាលោក មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ(Mikhail Gorbachev) ប្រើកំណែទម្រង់គោលនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចក៏ដោយ ប៉ុន្តែវានៅមានភាពយឺតយ៉ាវខ្លាំង និងមិនសូវទទួលបានផ្លែផ្កាជាទីពេញចិត្តនោះទេ ផ្ទុយទៅវិញវាធ្វើឱ្យមានការចំណាយកម្លាំងច្រើន និងពន្លឿនដល់ការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀតទៅវិញ។ នៅថ្ងៃទី២៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១ លោក ហ្គ័របាឆូវ បានលាលែងពីតំណែង ហើយទីបំផុតសហភាពសូវៀតដែលមានរយៈពេលជិត៦៩ឆ្នាំ ត្រូវបានទំលាក់ទង់ចុះ​ និងរំលាយនៅថ្ងៃទី៣១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១ ដោយបន្សល់ទុកនូវរដ្ឋឯករាជ្យនៃប្រទេសអតីតសមាជិកផ្សេងទៀត។

ប្រទេសចិនត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចរីកលូតលាស់លឿនបំផុតក្នុងសតវត្សទី ២១ និងជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទីពីររបស់ពិភពលោកមុនពេលមានការរីកចម្រើនបែបនេះ ប្រទេសចិនបានហែលឆ្លងបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច ដែលកាលនោះចិនខ្លាំងយោធាប៉ុន្តែក្រសេដ្ឋកិច្ច ដោយសារតែការអនុវត្តគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចផែនការ។ ក្រោយពីអំណាចរបស់លោក ម៉ៅ សេទុងបានបក់ផាត់ម្ដងបន្តិចៗ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧៩ រហូតដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ប្រទេសចិនបានក្លាយជាប្រទេសកាន់របបកុម្មុនីស្ដ ប៉ុន្តែសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសេរី។

មុខឆ្នាំ១៩៧៩

មុនឆ្នាំ១៩៧៩ ក្រោមការដឹកនាំដោយប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តចិនលោក ម៉ៅ សេទុង លោកបានអនុវត្តនូវប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចផែនការ ដែលរដ្ឋាភិបាលគឺជាអ្នកចាត់ចែងនិងលូកដៃចូលសេដ្ឋកិច្ចទាំងស្រុង។ រដ្ឋមានសិទ្ធិក្នុងការកំណត់គោលដៅផលិតកម្ម គ្មានកម្មសិទ្ធិឯកជន តម្លៃដែលគ្រប់គ្រង និងការបែងចែកធនធាននៅទូទាំងសេដ្ឋកិច្ចចិន។ ក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧០ រដ្ឋាភិបាលកណ្តាលបានធ្វើការវិនិយោគទ្រង់ទ្រាយធំលើធនធានរូបវន្ត និងធនធានមនុស្សដើម្បីគាំទ្រដល់ឧស្សាហូបនីយកម្មយ៉ាងឆាប់រហ័ស។

ជាលទ្ធផលនៅឆ្នាំ១៩៧៨ ផលិតកម្មឧស្សាហកម្មជិត ៣ ភាគ ៤ ត្រូវបានផលិតដោយសហគ្រាសរដ្ឋ ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រង និងកំណត់គោលដៅទិន្នផលដោយរដ្ឋាភិបាលចិនផ្ទាល់។ សូម្បីតែអាជីវកម្មឯកជន ក្រុមហ៊ុនវិនិយោគបរទេស និងពាណិជ្ជកម្មក្រៅប្រទេស ក៏ត្រូវបានរឹតបន្តឹង ឬត្រូវបានហាមឃាត់ដោយរដ្ឋផងដែរ។ យ៉ាងណាមិញ គោលនយោបាយរបស់ប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តចិន ម៉ៅ សេទុង បណ្តាលឲ្យមានការប៉ះពាល់ដល់សេដ្ឋកិច្ចចិនទាំងមូល ដែលបានទាញការរស់នៅរបស់ប្រជាជនចិនឱ្យធ្លាក់ចុះផងដែរ។ លើសពីនេះទៀត ដោយសាររដ្ឋាភិបាលចិនមិនមាននូវយន្តការទីផ្សារច្បាស់លាស់ដើម្បីបែងចែកធនធានប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព  ក្រុមហ៊ុនអាជីវកម្ម បុគ្គលិក កម្មករ និងកសិករ។ ក្នុងនោះ កសិករបានបង្ហាញពីការបាក់ទឹកចិត្ត និងការបារម្ភទៅលើគុណភាពនៃការផលិតផលដោយហេតុថា ពួកគេត្រូវផ្តោតលើគោលដៅផលិតកម្មដែលកំណត់ដោយរដ្ឋាភិបាលជាងគុណភាព ក៏ដូចជាប្រយោជន៍ដែលពួកគេត្រូវទទួលបាន។

ដូច្នេះហើយ បន្ទាប់ពីមើលឃើញលទ្ធផលអវិជ្ជមានជាច្រើននៃសេដ្ឋកិច្ចក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកម៉ៅ សេទុង លោក តេង ស៊ាវពីង ក៏បានផ្លាស់ប្ដូរយុទ្ធសាស្ត្រដឹកនាំ ដោយបានចាប់ផ្តើមកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចក្រោមទ្រឹស្ដី “ឆ្មាខ្មៅ ឬឆ្មាស ប្រសិនបើវាអាចចាប់កណ្តុរបាន វាជាឆ្មាដ៏ល្អ​”។ ទ្រឹស្ដីនេះមានន័យថា ដរាបណាផលិតកម្មកើនឡើងខ្ពស់ ទោះជាសេដ្ឋកិច្ចនោះស្ថិតក្រោមប្រព័ន្ធដឹកនាំសេដ្ឋកិច្ចផែនការ ឬសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ វាជាប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចដ៏ល្អ។ ប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចគ្រាន់តែជាមធ្យោបាយនៃការបែងចែកធនធានប៉ុណ្ណោះ វាមិនមានអ្វីពាក់ព័ន្ធនឹងប្រព័ន្ធនយោបាយនោះទេ។

“ឆ្មាខ្មៅ ឬឆ្មាស”

លោក តេង ស៊ាវពីង ក៏ចាប់ផ្ដើមនូវគោលការណ៍នៃការបើកឲ្យមានចលនាវិនិយោគទុនបរទេស ការនាំចេញ នាំចូលក្នុងទីផ្សារទាំងក្នុងស្រុក និងភាគីអន្តរជាតិ។ នៅឆ្នាំ១៩៧៩ សហរដ្ឋអាមេរិក និងចិនបានបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតឡើងវិញ ដោយហេតុនេះ ភាគីទាំងពីរក៏បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មទ្វេភាគី។ កត្តានេះបានជំរុញដល់កំណើនពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងឆាប់រហ័សរវាងប្រទេសទាំងពីរ គឺចាប់ពី ៤ ប៊ីលានដុល្លារអាមេរិក (ការនាំចេញ និងការនាំចូល) នៅឆ្នាំនោះរហូតដល់ជាង ៦០០ ប៊ីលានដុល្លារក្នុងឆ្នាំ២០១៧។ គោលនយោបាយកំណែទម្រង់នេះត្រូវបានចាត់ទុកជា “ទំនើបភាវូបនីយកម្មទាំងបួនរបស់លោក ស៊ាវពីង” ដែលភាគច្រើនក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាទ្រឹស្ដីឆ្មាខ្មៅ ឆ្មាសផងដែរ។

ទំនើបភាវូបនីយកម្មទី១ របស់លោក ស៊ាវពីង គឺការធ្វើទំនើបកម្មកសិកម្ម ដែលលោកបានណែនាំនូវការប្រើប្រាស់ម៉ាស៊ីន ដែលអាចបង្កើនផលិតកម្មស្បៀង ដើម្បីធានាថាប្រជាជនមានលទ្ធភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការផលិតស្បៀងអាហារសម្រាប់ទាំងផលប្រយោជន៍ជាតិ និងឯកជន។ ដូច្នេះ លោក ស៊ាវពីង ក៏បានណែនាំពីប្រព័ន្ធនៃទំនួលខុសត្រូវដោយផ្ដោតឱ្យគ្រួសារកសិដ្ឋាននីមួយៗបង្កើតផលិតផលរបស់ខ្លួនដែលអាចលក់ និងនាំចេញទៅកាន់ទីផ្សារសេរី ឬដោយបើកចំហ និងមិនក្រោមការត្រួតត្រាទាំងស្រុងរបស់រដ្ឋាភិបាលទៀតឡើយ ដើម្បីធានាថាកសិករនឹងទទួលបានប្រាក់ចំណេញពីផលិតកម្មរបស់ខ្លួន។ ការ​អនុវត្ត​នេះ​បាន​លើក​ទឹក​ចិត្ត​កសិករ​ឱ្យ​ផលិត​ដំណាំ​បន្ថែម​ទៀត​ដែល​នឹង​ផ្តល់​អត្ថប្រយោជន៍​ទាំង​ប្រជាជន​ចិន​ និងសេដ្ឋកិច្ចចិនផងដែរ។ ផែនការទី១ នេះទៀតសោត ក៏ផ្ដោតទៅលើប្រយោជន៍នៃការអភិវឌ្ឍនាពេលអនាគតដោយជំរុញទិន្នផលផលដំណាំឲ្យមានការកើនឡើងខ្ពស់ ដើម្បីជាការធានានូវទិន្នផលដែលកសិករប្រមូលបាន គឺអាចបំពេញតម្រូវការទាំងក្នុងគ្រួសារ និងនាំចេញទៅកាន់ទីផ្សារ។ អាស្រ័យហេតុនេះបានជាកសិករចិនអាចផ្លាស់ប្ដូរ និងអភិវឌ្ឍន៍ខ្លួនដោយមិនត្រូវចាំបាច់ផ្ដោតទាំងស្រុងលើកសិកម្មតែមួយកត្តាទៀតនោះទេ ពោលពួកគាត់ក៏អាចចូលរួមនៅក្នុងវិស័យផ្សេងៗទៀត ជាពិសេសវិស័យឧស្សាហកម្មដែលជាវិស័យនៃការធ្វើកំណែទម្រង់ទំនើបកម្មទី២ របស់លោក ស៊ាវពីងផងដែរ។

ទំនើបកម្មទី២ របស់លោក ស៊ាវពីង គឺការពង្រីកនូវទំហំនៃការអភិវឌ្ឍឧស្សាហកម្ម។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក តេង ស៊ាវពីង លោកបានជំរុញបន្ថែមទៅលើផ្នែកឧស្សាហកម្មធុនស្រាល ដូចជាផលិតកម្មទំនិញប្រើប្រាស់ជាដើម។ លើសពីនេះទៅទៀត ម្ចាស់ភាគហ៊ុន ឬម្ចាស់រោងចក្រក៏ត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិ និងលទ្ធភាពក្នុងការជ្រើសរើសនូវផលិតផលដែលពួកគេចង់ផលិតក្នុងការជួញដូរដែលអាចធានា លទ្ធភាពដែលពួកគេអាចចំណេញពីទីផ្សារនោះ។ លោក តេង ស៊ាវពីង ក៏បានបង្កើតតំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេស (SEZs) នៅភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសចិនដើម្បីបង្កើននូវលំហូរនៃពាណិជ្ជកម្មបរទេស។ ជាលទ្ធផល គេសង្កេតឃើញពីសន្ទុះនៃភាពរីកចម្រើននៃផ្នែកឧស្សាហកម្មអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ មានសហគ្រាសផលិតកម្មធុនស្រាល និងសេវាកម្មចំនួន ១០,៧ លានក្នុងឆ្នាំ១៩៨៥ កើនឡើង ៨៥០ ភាគរយពីឆ្នាំ១៩៧៦ នេះបើយោងទៅតាមវេបសាយ FACTS AND DETAILS។

ទំនើបភាវូបនីយកម្មទី៣ គឺការអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា ដែលជាគោលនយោបាយកំណែទម្រង់មួយផ្សេងទៀតរបស់លោក តេង ស៊ាវពីង ដោយលោកបានបញ្ឈប់នូវគោលនយោបាយដែលធ្លាប់តែផ្ដាច់ទំនាក់ទំនង ឬទីពឹងដោយឯកឯងរបស់ចិន។ លោកមានបំណងនាំមកនូវលំហូរចូលនៃបច្ចេកវិទ្យា និងពាណិជ្ជកម្មចូលមកកាន់ប្រទេសចិនក្នុងគោលបំណងអភិវឌ្ឍជាតិឲ្យមានភាពសកម្ម និងជឿនលឿន ដោយលំហូរចូលនេះក៏បាននាំមកនូវទ្វារសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្ម និងការវិនិយោគបរទេសផងដែរ។ លំហូរនៃវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាក៏បានជំរុញលទ្ធផលនៃផលិតកម្មឲ្យកាន់តែមានភាពងាយស្រួល រហ័ស និងទទួលបានទិន្នផលខ្ពស់ផងដែរ។​

ទំនើបភាវូបនីយកម្មទី៤ គឺការពង្រឹងនូវប្រសិទ្ធភាពនៃកងកម្លាំងការពាររបស់ប្រទេសចិន។ នៅពេល លោក តេង ស៊ាវពីង ឡើងកាន់អំណាច លោកនិងទីប្រឹក្សាយោធារបស់លោក បានសង្កេតឃើញពីកង្វះនូវអាវុធយោធាទាន់សម័យ។ ដូច្នេះហើយ លោក​បាន​ចាប់ផ្តើម​ផ្តល់​អាទិភាព​ដល់​ការ​ដាក់ពង្រាយនូវបម្រើបម្រាស់នៃ​សព្វាវុធ​ទំនើប​យ៉ាង​ឆាប់រហ័ស។ ទំនើបភាវូបនីយកម្មទី៤ នេះត្រូវបានដាក់ជាកំណែទម្រង់ក៏ដោយសារលោក តេង ស៊ាវពីង មានគោលបំណងក្នុងការពង្រឹងនូវសុខសន្តិភាពក្នុងប្រទេសចិន ដើម្បីផ្ដោតទៅលើការអភិវឌ្ឍនៃសេដ្ឋកិច្ចជាតិ។

ជារួមមក សេដ្ឋកិច្ចចិនក៏ត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរនូវគោលការណ៍សេដ្ឋកិច្ចក្រោមរដ្ឋាភិបាល ដោយការអនុវត្តនូវកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក តេង ស៊ាវពីង ជាមួយនឹងទំនើបភាវូបនីយកម្មទាំងបួនរបស់លោកដែលផ្តោតលើការពង្រឹងផ្នែកសំខាន់ៗចំនួនបួននៃសេដ្ឋកិច្ចចិនរួមមានកសិកម្ម ឧស្សាហកម្ម កងកម្លាំងការពារជាតិ វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា ជាពិសេសគឺការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងប្រទេសចិនទៅកាន់ពិភពលោក និងវិនិយោគបរទេសទៀតសោត។ កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចនេះក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ក្រោមទ្រឹស្ដី “ឆ្មាស ឆ្មាខ្មៅ” របស់លោក តេង ស៊ាវពីងដែលមានអត្ថន័យចំពោះប្រជាជនចិន និងជាឱកាសដែលសេដ្ឋកិច្ចចិនអភិវឌ្ឍន៍ឆ្ពោះក្លាយជាប្រទេសមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទីពីររបស់ពិភពលោកបន្ទាប់ពីសហរដ្ឋអាមេរិក។

អ៊ីរ៉ង់ជាប្រទេសមួយដែលស្ថិតក្នុងតំបន់មជ្ឈឹមបូព៌ាដែលគេអាចហៅម្យ៉ាងទៀតថាពែក្ស(Persia)ដែលមានឈ្មោះពេញថាសាធារណរដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់។ ប្រទេសនេះមានប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏យូរលង់ណាស់មកហើយដោយធ្លាប់ជាអាណាចក្រមួយដ៏ខ្លាំងក្នុងតំបន់ផងដែរ។ អ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានផ្លាស់ប្តូររបបពីគ្រប់គ្រងដោយស្តេចទៅជាសាធារណរដ្ឋដោយបដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់ឬបដិវត្តន៍ឥស្លាមដែលដឹកនាំដោយលោករូហូឡាស គូមីណី(Ruhollah Khomeini)។ ដូចដែលយើងបានដឹងហើយថា​លោក គូមីណី គឺជាមេដឹកនាំផ្នែកសាសនាដូចនេះច្បាប់សាសនាត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងការដឹកនាំប្រទេស។ហេតុនេះហើយតាំងពីឆ្នាំ១៩៧៩​រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន អ៊ីរ៉ង់គឺជាប្រទេសមួយដែលគោរពប្រតិបត្តិសាសានាអ៊ីស្លាមដ៏តឹងរឹងជាពិសេសលើស្ត្រីនិងក្មេងស្រីចាប់ពី៩ឆ្នាំឡើង ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យបាត់បង់សិទ្ធិរបស់ពួកគេដូចជាលើការស្លៀកពាក់និងការចូលរួមកម្មវិធីផ្សេងៗក្នុងសាធារណៈ។ កាលពីពេលថ្មីៗការប្រឆាំងនឹងការប្រតិបត្តិច្បាប់បានកើតឡើងដោយសារការស្លាប់របស់ស្រ្តីម្នាក់ក្នុងប្រទេសដែលត្រូវបានអាជ្ញាធរចោទថាបានរំលោភបំពានច្បាប់ដោយការស្លៀកពាក់មិនត្រឹមត្រូវ។ ​ តើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់មានច្បាប់តឹងរឹងអ្វីខ្លះចំពោះស្រ្តីនិងមានការប្រឆាំងតវ៉ាអ្វីខ្លះដើម្បីសិទ្ធិស្រ្តីក្នុងប្រទេសនេះ?

១. ច្បាប់ដ៏តឺងរឹងចំពោះស្ត្រី

ចាប់តាំងបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៧៩មក ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានក្លាយជាសាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមដែលមានលោកហូឡាស គូមីណីជាមេដឹកនាំខាងសាសនាបានក្លាយជាមេដឹកនាំដំបូងក្នុងរបបថ្មីនេះ។ របបថ្មីជានេះត្រូវបានគេមើលឃើញថាជារបបមួយមានច្បាប់ដ៏តឹងរឹងទាក់ទងនឹងច្បាប់សាសនាជាពិសេសលើស្ត្រីនិងកុមារីចាប់ពីអាយុ៩ឆ្នាំឡើង។ ស្ត្រីក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានប្រឈមមុខការរើសអើងទាក់ទងនឹងអាពាហ៍ពិពាហ៍ មរតកនិងការលែងលះជាដើម។ បើយោងតាមច្បាប់ក្នុងប្រទេសនេះស្ត្រីដែលរៀបការពុំមានសិទ្ធិក្នុងការកាន់លិខិតឆ្លងដែននោះទេប៉ុន្តែបើសិនចង់ចេញទៅក្រៅប្រទេសលុះត្រាតែមានការអនុញ្ញាតពីប្តីជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ។ មួយវិញទៀត ស្រ្តីត្រូវបានរឹតបន្តឹងជាខ្លាំង ជាពិសេសលើការរៀបចំខ្លួនទៅទីសាធារណៈផ្ទាល់តែម្តង។ ពាក់ព័ន្ធនឹងច្បាប់ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកបិទសិទ្ធិនារីគឺបានចែងក្នុងក្រមព្រហ្មទណ្ឌនៃអ៊ីរ៉ង់ត្រង់មាត្រាទី៦៣៨បានចែងថា”ស្ត្រីដែលបង្ហាញមុខតាមទីសាធារណៈ និងតាមដងផ្លូវដោយមិនពាក់មួកឥស្លាមឬកន្សែងហ៊ីចាប(Islamic hijab) ត្រូវផ្តន្ទាទោសដាក់ពន្ធនាគារពីដប់ថ្ងៃទៅពីរខែ ឬពិន័យជាប្រាក់ពីប្រាំម៉ឺនទៅប្រាំលានរៀលអ៊ីរ៉ង់(Rials)”។​ ក្នុងនោះផងដែរ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ក៏មានប៉ូលីសខាងសីលធម៌ជាអ្នកត្រួតពិនិត្យនិងមានសិទ្ធិលើអ្នកណាដែលប្រព្រឹត្តខុសលើច្បាប់នេះ។ ស្រ្តីក្នុងប្រទេសក៏ត្រូវបានរំលោភបំពាននិងមានអំពើហិង្សាលើស្ត្រីជាច្រើនផងដែរដែលធ្វើឱ្យធ្វើបាតុកម្មដើម្បីទាមទារសិទ្ធិដល់ស្ត្រីមកវិញ។ ស្ត្រីត្រូវបានបិទសិទ្ធិនិងហាមឃាត់មិនឱ្យចូលរួមទស្សនាការប្រកួតកីឡារបស់បុរសៗនោះទេ ដែលនេះជាហេតុដែលធ្វើឱ្យពិភពលោកមានការប្រឆាំងហើយទាមទារសិទ្ធិរបស់ពួកគេដើម្បីចូលរួមទស្សនា។ ជាលទ្ធផលយើងបានឃើញថារដ្ឋាភិបាលបានបន្ទន់ឥរិយាបថដោយយល់ព្រមឱ្យស្ត្រីចូលរួមទស្សនាការប្រកួតឡើងវិញនោះគឺការប្រកួតរវាងក្រុមជម្រើសជាតិអ៊ីរ៉ង់ជួបជាមួយប្រទេសកម្ពុជានៅថ្ងៃទី១០ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៩។ ប៉ុន្តែច្បាប់ដែលតឹងរឺងរបស់អ៊ីរ៉ង់មិនបានបន្ធូរឡើយលើការស្លៀកពាក់ជាពិសេសត្រូវបិទបាំងកុំឱ្យចេញសក់ដោយពាក់កន្សែងហាជីពជាដើម បើមិនដូចនោះទេនឹងមានការចាប់ឃុំខ្លួនផងដែរ។ ការប្រឆាំងនឹងការបិទសិទ្ធរបស់នារីនេះក៏មានយុទ្ធនាការប្រឆាំងជាច្រើនកើតឡើង ក្នុងនោះមានដូចជាយុទ្ធនាការថ្ងៃពុធ។ បើយោង​តាមរបាយការណ៍របស់​អ្នកឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្សក្នុងឆ្នាំ២០២១បានបង្ហាញថាយ៉ាងហោចណាស់សកម្មជន ៥ នាក់កំពុងនៅពីក្រោយការឃុំខ្លួនសម្រាប់ការតវ៉ាដោយសន្តិវិធីរបស់ពួកគេប្រឆាំងនឹងច្បាប់ហ៊ីចាបជាកាតព្វកិច្ចដែលចេញដោយរដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង៉ដែលបានអនុវត្ត។

២. ការធ្វើបាតុកម្មទាមទារសិទ្ធិនិងការស្លាប់របស់ម៉ាសា អាមីនី

កញ្ញា ម៉ាសា អាមីនី ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាស្រ្តីវ័យ២២ឆ្នាំជនជាតិឃីដដែលត្រូវបាននគរបាលអ៊ីរ៉ង់ចោទប្រកាន់និងចាប់ខ្លួនដោយសារការស្លៀកពាក់មិនសមរម្យខុសនឹងក្រមព្រហ្មទណ្ឌរបស់អ៊ីរ៉ង់។ កញ្ញា ត្រូវបានប៉ូលីសខាងសីលធម៌បានចាប់ខ្លួនអំឡុងពេលកញ្ញា ដើរទស្សនាទីក្រុងតេហេរ៉ង់ជាមួយគ្រួសាររបស់កញ្ញា នៅថ្ងៃទី១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២។ បន្ទាប់ពីការចាប់ខ្លួន ២ ម៉ោងបន្ទាប់ ប៉ូលីសបានប្រាប់ទៅបងប្រុសរបស់កញ្ញា ថាកញ្ញា មានជំងឺគាំងបេះដូងនិងប្រកាច់ ប៉ុន្តែត្រូវបានគេសង្ស័យនិងចោទថាបូលីសបានប្រើអំពើហិង្សាចំពោះកញ្ញា  ព្រោះអ្នកដែលបានឃើញហេតុការណ៏ពេលចាំខ្លួនបានរាយការណ៏ថាឃើញប៉ូលីសចាប់កញ្ញា ចូលឡានរួចហើយបានធ្វើការវាយទៅលើរូបកញ្ញា  ព្រមទាំងបងប្រុសរបស់កញ្ញា បានឃើញសភាពរាងកាយមុខរបស់កញ្ញា ហើម ហើយ កញ្ញា មាសា​ អាមីនី ត្រូវបានស្លាប់នៅថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២។ បន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់កញ្ញា ​ មនុស្សជុំវិញពិភពលោកមានការភ្ញាក់ផ្អើលជាខ្លាំងចំពោះ អំពើហិង្សានិងច្បាប់ដ៏តឹងរឹងរបស់អ៊ីរ៉ង់។ មនុស្សជុំវិញពិភពលោកបានធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងការប្រព្រឹត្តិរបស់រដ្ឋាភិបាលរបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើស្ត្រីម្នាក់នេះព្រោះយើងទាំងអស់គ្នាមើលឃើញថាអំពើបែបនេះជាការរំលោភបំពានសិទ្ធិយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដែលខុសពីច្បាប់អន្តរជាតិនិងសិទ្ធិរបស់ស្រ្តីសព្វថ្ងៃ។ មិនខុសគ្នានោះទេ ប្រជាជនក្នុងប្រទេសក៏មានការក្រោកឡើងធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងលើការរំលោភបំពាននេះផងដែរ។ ដើម្បីជាការប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដែលបិទសិទ្ធិស្ត្រីជាខ្លាំង ពួកបាតុករបានស្រែកថា “ស្ត្រី ជីវិត សេរីភាព” “ស្លាប់ទៅជនផ្តាច់ការ” និងបានទាមទារឱ្យស្ត្រី​​ចេញ​ទៅ​ខាង​ក្រៅ​ដោយ​មិន​ពាក់កន្សែងហ៊ីចាប​​មាន​អ្នក​ខ្លះ​ដក​ហូត​ចេញ​ជា​សាធារណៈ ហើយ​ថែម​ទាំង​ដុត​ហ៊ីចាប និង​កាត់សក់ខ្លួនឯង​ទៀត​ផង។ បាតុកម្មនេះក៏មានបានប៉ះទង្គិចគ្នារវាងប៉ូលីសនឹងបាតុកររហូតដល់ឈានដល់មានការស្លាប់ផងដែរក៏ព្រោះតែការទាមទារសិទ្ធិនិងប្រឆាំងចំពោះការស្លាប់របស់កញ្ញា អាមីនី។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ការស្លាប់របស់កញ្ញា ក៏ក្លាយជាប្រធានបទមួយដ៏ក្តៅផងដែរចំពោះអ៊ីរ៉ង់ព្រោះប្រទេសជាច្រើនបានធ្វើការថ្កោសទោសចំពោះសកម្មភាពប្រព្រឹត្តិលើកញ្ញា អាមីនី និងរួមទាំងមេដឹកនាំធំៗដូចជាប្រធានាធិបតីអាមេរិច លោកចូ បៃឌិន ក៏បានបញ្ចេញមតិនៅខាងប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ជាពិសេសស្រ្តី ដើម្បីសិទ្ធិរបស់ពួកគេផងដែរតាមរយៈមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិថ្ងៃទី២១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ ជាដើម។ ជាមួយគ្នានេះ សូម្បីតែក្រុមជម្រើសជាតិអ៊ីរ៉ង់ដែលចូលរួមការប្រកួតបាល់ទាត់ពិភពលោកកន្លងទៅក៏បានសម្តែងការមិនពេញចិត្តចំពោះអំពើនេះផងដែរដោយពួកគេមិនបានច្រៀងចម្រៀងភ្លេងជាតិឡើយ ដើម្បីចូលរួមបង្ហាញការគាំទ្រដល់ក្រុមបាតុករ។

ជាសរុបមកចំពោះការស្លាប់របស់កញ្ញា អាមីនីគឺពាក់ព័ន្ធនឹងច្បាប់ដ៏តឹងរឹងនិងបិទសិទ្ធិសេរីភាពរបស់ស្ត្រីរបស់ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។ ការស្លាប់របស់កញ្ញា គឺជានិមិត្តរូបនៃការទាមទារសិទ្ធិរបស់ស្រ្តីឡើងវិញក្នុងប្រទេសនិងបញ្ឈប់ការប្រើអំពើហិង្សាចំពោះស្ត្រីដែលខ្លួនចោទថាបានប្រព្រឹត្តិខុសប្រពៃណីស្លៀកពាក់។ប្រជាជនជុំវិញពិភពលោកក៏មានការភ្ញាក់ផ្អើលចំពោះការស្លាប់របស់កញ្ញា ដែលកើតឡើងពីការធ្វើទុកបុកម្នេញរបស់ប៉ូលីសនិងបានធ្វើការថ្កោលទោសជាខ្លាំងចំពោះទង្វើដ៏សាហាវនេះ។ ប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ទូទាំងប្រទេសបានធ្វើបាតុកម្មចំពោះការប្រព្រឹត្តិអំពើហិង្សាចំពោះស្រ្តីនិងការចេញក្រៅទីសាធារណៈចូលរួមទស្សនាការប្រកួតកីឡាផ្សេងៗ។ បាតុកម្មនោះក៏ធ្វើឱ្យមានការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងអាជ្ញាធរនិងបាតុកររហូតដល់ស្លាប់ផងដែរ។តែទោះជាយ៉ាងណាំ ដូចយើងបានឃើញហើយថាប្រជាជនជុំវិញពិភពលោករួមទាំងប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ខ្លួនឯងផ្ទាល់បានគាំទ្រនិងការទាមទារសិទ្ធិរបស់ស្រ្តីឡើងវិញក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់រួមទាំងសង្ឃឹមថានឹងគ្មានការធ្វើទុកបុកមេ្នញណាមួយឡើយចំពោះស្ត្រី។

ទ្រឹស្ដី Heartlandរបស់លោក Halford Mackinder និងទ្រឹស្ដី Rimland របស់លោក Nicholas J. Spykman គឺសុទ្ធតែជាគឺជាទ្រឹស្តីដែលទាក់ទងទៅនឹងភូមិសាស្ត្រនយោបាយដែល ទ្រឹស្តីទាំងពីរនេះបានពន្យល់អំពីការវិវត្តនៃភូមិសាស្ត្រនយោបាយនៃពិភពលោក ប៉ុន្តែគំនិតរបស់ទ្រឹស្ដីទាំងពីរនេះគឺមិនដូចគ្នានោះទេ។ ដូចនេះនៅក្នុងអត្ថបទនេះយើងនឹងសិក្សាទៅលើទ្រឹស្ដីទាំងពីរនេះឱ្យបានស៊ីជម្រៅ។

១. តើអ្វីទៅជាទ្រឹស្ដី Heartland ?

នៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៤ លោក Halford Mackinder បានសរសេរកម្រងសំណេរមួយដែលមានចំណងជើងថា «The Geographical Pivot of History»​​ ដែលនៅក្នុងសំណេរនេះផងដែរ​ លោកបានលើកឡើងថា ដើម្បីគ្រប់គ្រងពិភពលោកបាន ការគ្រប់គ្រងតាមរបៀបទ្រឹស្ដី Heartland គឺមានសារៈសំខាន់ណាស់។ ទ្រឹស្ដី ​Heartland នេះ បង្ហាញថា ភូមិសាស្រ្តពិភពលោកត្រូវបានបែងចែកជា ២ ផ្នែកដែលក្នុងនោះមានដូចជា ដែនកោះ (ទ្វីបអឺរ៉ាស៊ី និងទ្វីបអាហ្រ្វិក ដែលបង្កើតបានជាកោះពិភពលោក) និងតំបន់ជុំវិញ (គឺទ្វីបតូចៗ និងកោះផ្សេងៗជុំវិញកោះពិភពលោក)។ លោក Mackinder បានពន្យល់ថា អ្នកណាដែលបានគ្រប់គ្រងអឺរ៉ុបខាងកើត(Heartland) គឺនឹងអាចគ្រប់គ្រងបានពិភពលោកទាំងមូល។ ពោលគឺអ្នកណាដែលគ្រប់គ្រងនៅអឺរ៉ុបខាងកើតគឺគ្រប់គ្រង Heartland ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ម៉្យាងទៀតថាជាតំបន់ Pivot ហើយអ្នកណាដែលគ្រប់គ្រងតំបន់នេះគឺនឹង អាចគ្រប់គ្រងលើទ្វីបអាហ្វ្រិក និងទ្វីបអឺរ៉ាស៊ី បានយ៉ាងងាយស្រួល ហើយអ្នកណាគ្រប់គ្រងកោះទាំងឡាយនៅក្នុងពិភពលោកបាន អ្នកនោះគឺជាអ្នកគ្រប់គ្រងពិភពលោកទាំងមូល។ លោក Halford Mackinder បានបកស្រាយអំពីលក្ខណៈទំនាក់ទំនងគ្នានៃគំនិត «ទីតាំងកណ្តាល»  ដោយបានចង្អុលបង្ហាញថា នៅក្នុងបរិបទនៃដំណើរការភូមិសាស្ត្រនយោបាយសកល ទ្វីបអឺរ៉ាស៊ី (The Eurasian Continent) ត្រូវបានរកឃើញថានៅចំណុចកណ្តាលនៃពិភពលោក ហើយតំបន់ Heartland គឺនៅចំចំណុចកណ្តាលនៃទ្វីបអឺរ៉ាស៊ី (The Eurasian Continent)។  តាមគោលគំនិតនៃទ្រឹស្ដីរបស់គាត់បានណែនាំថា អ្នកដែលអាចគ្រប់គ្រងលើតំបន់ Heartland បាននោះ នឹងមានសក្តានុពលខ្លាំងក្នុងភូមិសាស្ត្រនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច ដោយសារតែតំបន់ Heartland នេះគឺជា ទីតាំងភូមិសាស្ត្រនយោបាយដែលសម្បូរដោយធនធានដ៏សំខាន់បំផុតមួយចំនួនដែលមានដូចជា វត្ថុធាតុដើម និងភាពអំណោយផលក្នុងការធ្វើកសិកម្ម ដែលជាធាតុផ្សំចាំបាច់សម្រាប់ការគ្រប់គ្រងនិងបង្កើតកម្លាំងយោធាដ៏ធំមួយ។  ប្រសិនបើមានឥទ្ធិពលនិងអំណាចយោធាដ៏ធំមួយហើយនោះ វានឹងបង្កឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការវាទីតំបន់បន្តិចម្តងៗ រហូតដល់កាន់កាប់តំបន់លើពិភពលោកទាំងមូល។ ចំពោះទ្រឹស្ដី Heartland នេះផងដែរ បានទទួលការពេញនិយមនិងគាំទ្រខ្លាំងពីបក្សណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់ និងត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហភាពសូវៀត ដែលធ្វើឱ្យពួកគេបានព្យាយាមដណ្តើមយកទឹកដី Heartland ប៉ុន្តែមិនបានជោគជ័យឡើយ។

២. អ្វីទៅជាទ្រឹស្ដី Rimland?

នៅឆ្នាំ ១៩៤២ លោក Nicholas J. Spykman បានបង្កើតទ្រឹស្ដីមួយដែលមានលក្ខណ: ប្រឆាំងទៅនឹងទ្រឹស្តី Heartland របស់លោកMackinder ក្រោមចំណងជើងថា «The Rimland Theory» នៅក្នុងសៀវភៅ «The Geography of Peace» របស់គាត់ ។ ទ្រឹស្ដី Rimland នេះក៏ជាទ្រឹស្តីមួយដែលស្តីពីទំនាក់ទំនង ភូមិសាស្ត្រនយោបាយមួយដែលសិក្សាអំពីឥទ្ធិពលនៃភូមិសាស្ត្រលើនយោបាយអន្តរជាតិដែរ ប៉ុន្តែលោក Spykman មានគំនិតផ្ទុយពីគំនិតក្នុងទ្រឹស្ដី Heartland របស់លោកMackinder ដែលលោក Spykman បាននិយាយថាគន្លឹះក្នុងការគ្រប់គ្រងកោះពិភពលោកគឺជាដំបូងត្រូវ កាន់កាប់ តំបន់មាត់សមុទ្ររបស់អ៊ឺរ៉ាស៊ី ដែលជាតំបន់ឆ្នេរជាមុនសិន។ ទ្រឹស្ដីលោក Nicholas J. Spykman ត្រូវបានសិក្សាដោយផ្អែកដោយលើមូលដ្ឋានពីររបស់ ទ្រឹស្ដីលោក Mackinder ដែលមានដូចជាបុព្វហេតុភូមិសាស្ត្រនៃប្រវត្តិសាស្រ្ត និងជម្លោះរវាងថាមពលដីគោក និងថាមពលសមុទ្រ។ លោក Spykman បានផ្តល់ការសង្កត់ធ្ងន់ទៅលើការចល័តដែនសមុទ្រគឺជាមូលដ្ឋានថ្មីនៃរចនាសម្ព័ន្ធភូមិសាស្ត្រនយោបាយ ហើយបើយោងទៅតាមការពន្យល់របស់លោក មហាអំណាចសមុទ្រគឺជាចំណុចស្នូលមួយដែលអាចជំរុញឱ្យមានការឈានទៅដល់ការគ្រប់គ្រងក្នុងពិភពលោកទាំងមូល។ ទ្រឹស្ដី Rimland ចែកជាពីរតំបន់ ដែលមួយជា ស្នូលខាងក្នុង (Inner Core) និងមួយទៀតគឺ Rimland​ ដែលតំបន់ស្នូលខាងក្នុងនេះគឺស្រដៀងទៅនឹង Heartland ដែរ។  លោក Spykman បាននិយាយថា Heartland គឺជាតំបន់ដែលមានឧបសគ្គអាកាសធាតុខ្លាំង ដូចជានៅស៊ីបេរី រីឯធនធានគឺមានកំណត់ ហើយក៏មិនមានវត្តមានមនុស្ស ព្រមទាំងមិនមែនជាសម្បត្តិធម្មជាតិ ឬជាដីការពារឡើយ ដែលធ្វើឱ្យតំបន់នេះងាយស្រួលឈ្លានពាន តែវាជាទឹកដីដែលមិនមានភាពរុងរឿងនោះទេ។ តំបន់ Rimland ស្រដៀងទៅនឹងតំបន់តំបន់ក្នុង Crescent ខាងក្នុង ដែលមានមហាអំណាចសមុទ្រដ៏អស្ចារ្យទាំងអស់ ហើយតំបន់ទាំងអស់នៃ Rimland ត្រូវបានភ្ជាប់ជាមួយនឹងទឹក ពោលគឺសមុទ្រឬមហាសមុទ្រ។ គោលគំនិតនៃទ្រឹស្ដីរបស់គាត់បានណែនាំថា អ្នកណាគ្រប់គ្រង Rimland គឺប្រៀបដូចទៅនឹងបានគ្រប់គ្រងទ្វីបអ៊ឺរ៉ាស៊ី(Eurasia) ហើយអ្នកណាដែលអាចគ្រប់គ្រងបានទ្វីប Eurasia គឺនឹងក្លាយជាអ្នកដែលអាចគ្រប់គ្រងជោគវាសនារបស់ពិភពលោកបាន។

ជារួមមក ទ្រឹស្ដីទាំងពីរនេះសុទ្ធតែជាទ្រឹស្តីដែលស្តីពីទំនាក់ទំនង ភូមិសាស្ត្រនយោបាយដែលសិក្សាអំពីឥទ្ធិពលនៃភូមិសាស្ត្រលើនយោបាយអន្តរជាតិ ក៏ប៉ុន្តែការយល់ឃើញរវាងទ្រឹស្ដីនេះគឺមិនដូចគ្នាទេ ដែលទ្រឹស្ដី Heartland បានផ្តល់សារៈសំខាន់ដល់តំបន់ដីគោក ដែលមិនអាចចូលទៅដល់តាមរយៈសមុទ្របាននោះទេ ចំណែកឯទ្រឹស្ដីRimland វិញជឿថា អំណាចសមុទ្រគឺមានថាមពលខ្លាំងក្លាលើផ្នែកធនធាន និងយោធា ជាងតំបន់Heartland ដោយសារតែតំបន់ Rimland អាចចូលទៅដល់តាមរយ:សមុទ្របានងាយស្រួល។ គេសង្កេតឃើញថា ទ្រឹស្ដី Heartland ត្រូវបានគេទទួលយកភាគច្រើនក្នុងអំឡុងពេលសង្គ្រាមលោក ខណៈដែលទ្រឹស្ដី Rimland គឺល្បីបំផុតក្រោយសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់រហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

នៅពេលជំងឺកូវីដ១៩បានរាតត្បាតដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ កំណើនសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមបានប្រឈមមុខនឹងការធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង។ យោងតាមធនាគារពិភពលោក ជំងឺរាតត្បាតនេះបណ្តាលឱ្យប្រទេសវៀតណាមមានការធ្លាក់ចុះនៃកំណើន GDP ពី ៧.០២% ក្នុងឆ្នាំ ២០១៩ មកត្រឹម ២.៩១% ក្នុងឆ្នាំ ២០២០ និង ២.៥៨% ក្នុងឆ្នាំ ២០២១។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វាជារឿងដ៏សំខាន់ដែលត្រូវកត់សម្គាល់ព្រោះថា វៀតណាមគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសមួយចំនួនតូចនៅក្នុងពិភពលោកដែលបង្ហាញពីកំណើនសេដ្ឋកិច្ចជាវិជ្ជមានក្នុងអំឡុងពេលនោះ។ កាលពីឆ្នាំ២០២២ ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី (Asia Development Bank) បានព្យាករណ៍ថា សេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមនឹងកើនឡើង ៦.៥% ក្នុងឆ្នាំ ២០២២ និង ៦.៧% នៅឆ្នាំ​ ២០២៣ ដែលធ្វើឱ្យប្រទេសវៀតណាមក្លាយជាប្រទេសមួយនៅក្នុងចំណោមប្រទេសនៅក្នុងអាស៊ានដែលមានសេដ្ឋកិច្ចលូតលាស់លឿនជាងគេ។ តើមានកត្តាអ្វីខ្លះដែលជួយជំរុញល្បឿនសេដ្ឋកិច្ចរបស់វៀតណាម?

គោលនយោបាយរឹតបន្តឹងកូវីដ១៩របស់ប្រទេសចិនជួយសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសវៀតណាម

គោលនយោបាយ “សូន្យកូវីដ” របស់ប្រទេសចិនដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីប្រឆាំងនឹងការរីកដុះដាលនៃជំងឺកូវីដ១៩ ប៉ុន្តែបានជះឥទ្ធិពលទៅលើសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនផងដែរ។​​ ក្នុងនោះ កត្តាចម្បងមួយនៃឱនភាពសេដ្ឋកិច្ចចិនគឺអ្នកវិនិយោគអន្តរជាតិជាច្រើនបានចាកចេញពីប្រទេសចិនដោយសារតែការបិទខ្ទប់ និងវិធានការរឹតបន្តឹងយ៉ាងតឹងរឹង។ ជាក់ស្តែងយោងតាមសភាពាណិជ្ជកម្មអឺរ៉ុបក្នុងប្រទេសចិន ៧៨% នៃអ្នកឆ្លើយតបទាំងអស់បានយល់ឃើញថា នយោបាយសូន្យកូវីដរបស់ប្រទេសចិនបានធ្វើឱ្យប្រទេសចិនពេលនោះលែងសូវមានភាពទាក់ទាញសម្រាប់ការវិនិយោគ ខណៈដែលជាង ២៣% នៃក្រុមហ៊ុនអ៊ឺរ៉ុបស្មើនឹងចំនួន ៣៧២ គឺត្រៀមខ្លួនចាកចេញពីប្រទេសចិន។ តើប្រទេសណាជាគោលដៅដ៏ពេញនិយមបំផុតសម្រាប់អ្នកវិនិយោគភាគច្រើនដែលចាកចេញពីប្រទេសចិននៅក្នុងកាលៈទេសៈបែបនេះ?

ប្រទេសដែលមានតម្លៃពលកម្មទាប មានភាពងាយស្រួលក្នុងការរួមបញ្ចូលខ្សែសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់ ពាណិជ្ជកម្មសេរីកាន់តែប្រសើរ និងស្ថិរភាពនយោបាយគឺជាប្រទេសវៀតណាម។​ វៀតណាមដំបូងឡើយក៏ជួបការលំបាកក្នុងការគ្រប់គ្រងវិបត្តិកូវីដ១៩ដែរជាពិសេសនៅពេលដែលមានវីរុសបម្លែងខ្លួនថ្មី ប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មានឃើញថាវៀតណាមបានកែប្រែគោលនយោបាយទៅតាមការរៀនរស់ជាមួយកូវីដ១៩ដោយបន្ធូរបន្ថយការរឹតបន្តឹង និងបានជំរុញយុទ្ធនាការចាក់វ៉ាក់សាំង។ ក្នុងនោះ វៀតណាមបានសម្រេចនូវភាពជោគជ័យលើការចាក់វ៉ាក់សាំងនិងការរឹតបន្តឹងលើការទប់ទល់នឹងកូវីដ១៩ ដែលធ្វើឱ្យប្រទេសវៀតណាមសឹងហែលផុតស្ទើរតែទាំងអស់និងប្រែក្លាយប្រទេសទៅជាទិសដៅសម្រាប់ការវិនយោគដ៏ពេញនិយមខណៈដែលប្រទេសចិនមានការរឹតបន្ទឹងខ្លាំងឡើងៗ។ ក្រុមហ៊ុនជាច្រើនជាពិសេសនៅក្នុងឧស្សាហកម្មអេឡិចត្រូនិកបានវិនិយោគប្រាក់យ៉ាងនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម។ ជាក់ស្ដែង ក្រុមហ៊ុន Samsung ដែលជាក្រុមហ៊ុនអេឡិចត្រូនិកយក្សរបស់កូរ៉េខាងត្បូង បានប្រកាសវិនិយោគបន្ថែមនូវចំនួន ៩២០ លានដុល្លារនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម។ បើយោងតាមទស្សនាវដ្តីពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិកអាល្លឺម៉ង់ Elektronik Praxis ក្រុមអេឡិចត្រូនិកចិនដូចជា Luxshare Precision Industry, Goertek និងក្រុមហ៊ុនដំឡើង iPhone តៃវ៉ាន់ Pegatron បានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងទៅកាន់ប្រទេសវៀតណាម ។

បរិយាកាសល្អនៃការធ្វើពាណិជ្ជកម្ម

បរិយាកាសនៃការធ្វើពាណិជ្ជកម្មរបស់ប្រទេសវៀតណាមមានលក្ខណៈបើកទូលាយហើយរដ្ឋាភិបាលបានបង្កើតគោលនយោបាយដែលទាក់ទាញការវិនិយោគ និងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចសង្គមដែលសុទ្ធសឹងតែជាកត្តាដ៏ទាក់ទាញ។ សមាជិកភាពរបស់ខ្លួននៅក្នុងអាស៊ាន កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរី (Free Trade Agreement) របស់វៀតណាមរួមជាមួយនឹងភាពជាដៃគូសេដ្ឋកិច្ចទូលំទូលាយក្នុងតំបន់ (Regional Comprehensive Economic Partnership) ត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការជួយដល់កំណើនសេដ្ឋកិច្ចរបស់វៀតណាមនៅឆ្នាំ២០២២។ FTAs របស់វៀតណាម និងកិច្ចព្រមព្រៀងទ្វេភាគីផ្សេងទៀតបានជួយ និងដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងរយៈពេលវែង។ បន្ថែមពីលើ FTAs ជាច្រើនរបស់ខ្លួនដែលមានស្រាប់ជាមួយប្រទេសដទៃ វៀតណាមបានចុះហត្ថលេខាលើ FTA ជំនាន់ថ្មីដូចជា កិច្ចព្រមព្រៀងគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ និងជឿនលឿនសម្រាប់ភាពជាដៃគូអន្តរប៉ាស៊ីហ្វិក (CPTPP), EU-Vietnam FTA (EVFTA), UK-Vietnam FTA (UKVFTA) ។ ជាក់ស្ដែង ទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មសេរីជាមួយចក្រភពអង់គ្លេសក៏បានរកចំណូលឱ្យវៀតណាមលើសពី ៦ ប៊ីលានដុល្លារ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២១។ ខណៈដែលកិច្ចព្រមព្រៀងទាំងនេះមិនត្រឹមតែជួយប្រទេសនេះក្នុងការជំរុញសេដ្ឋកិច្ចនិងផលិតកម្មរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះទេ វាក៏ជួយឱ្យប្រទេសនេះអនុលោមទៅតាមស្តង់ដារការងារស្របពេលធ្វើទំនើបកម្មច្បាប់ការងារ និងប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនងឧស្សាហកម្ម។

ការរីកចម្រើននៅក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ចឌីជីថល

ដើម្បីសម្របខ្លួនក្នុងរស់នៅក្នុងសម័យកូវីដ១៩ ប្រជាជនវៀតណាមបានផ្លាស់ប្តូរបន្តិចម្តងៗទៅកាន់សេដ្ឋកិច្ចឌីជីថលហើយកំពុងតែចាក់គ្រឹះយ៉ាងរឹងមាំដើម្បីឱ្យប្រទេសរបស់ខ្លួនក្លាយជាប្រទេសដែលរីកចម្រើនផ្នែកឌីជីថលនាពេលអនាគតតាមរយៈការអភិវឌ្ឍហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដឹកជញ្ជូនដើម្បីជួយសម្របសម្រួលដល់ប្រតិបត្តិការនានាដែលពាក់ព័ន្ធនឹងពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិកទូទាំងប្រទេស។ សេដ្ឋកិច្ចឌីជីថលនៅវៀតណាមបានបើកឱកាសសម្រាប់ប្រទេសជាតិក្នុងការងើបឡើងវិញពីវិបត្តិកូវីដ១៩ និងលើកកម្ពស់ពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ​ ការវិនិយោគទុន និងការនាំចេញផលិតផលទៅកាន់សកលលោក។ ជាតឹកតាង វិស័យឧស្សាហកម្ម ICT មានការលូតលាស់ច្រើនដោយសារតែក្រុមហ៊ុនតិចណូឡូជីលើសពី ៦៤០០០ ក្រុមហ៊ុនកំពុងតែបើកទ្វារនៅក្នុងប្រទេសហើយទីផ្សារក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិបានលក់ទំនិញ និងសេវាកម្មដែលទាក់ទងនឹង ICT ប្រមាណជាង១០០០មុខដែលសុទ្ធសឹងតែជាម៉ាកយីហោវៀតណាម។ នៅឆ្នាំ ២០២១ ឧស្សាហកម្មនេះបានរកប្រាក់ចំណូលដល់ទៅ ១៣៦,១៥៣ លានដុល្លារ។ ស្របជាមួយគ្នានេះដែរ វិស័យកសិកម្មវ័យឆ្លាតបានបង្កើនគុណភាពផលិតកសិកម្មកាន់តែខ្ពស់ កាត់បន្ថយការបំពុល និងបង្កើនប្រាក់ចំណូលសម្រាប់កសិករ ជាពិសេសរកចំណូលជូនជាតិបន្ថែមចំនួន ៧.៤ ប៊ីលានដុល្លារ។ វិស័យនេះរួមមានសកម្មភាពមួយចំនួនដូចជាផ្ទះកញ្ចក់ដែលបានដំណើរការជាមួយនឹងប្រព័ន្ធស្រោចទឹក ប្រព័ន្ធជួយរក្សាស្ថិរភាពសីតុណ្ហភាពនិងសំណើម បណ្តាញផ្តល់ចំណី ការបង្កាត់សិប្បនិម្មិត ក៏ដូចជាផលិតផលជីវសាស្រ្ត និងម៉ាស៊ីនបង្កើតអុកស៊ីសែន ដែលសុទ្ធសឹងតែប្រព្រឹត្តទៅដោយស្វ័យប្រវត្តិ។

ការគាំទ្ររបស់រដ្ឋាភិបាល

ដើម្បីជាកាតាលីករឱ្យកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីមានប្រសិទ្ធិភាព និងធ្វើការគាំពារទៅលើពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិក ក្រសួងឧស្សាហកម្ម និងពាណិជ្ជកម្មរបស់វៀតណាមបានគូសវាសនូវវិធានការជាច្រើនដូចជា៖

-សហការជាមួយភ្នាក់ងារពាក់ព័ន្ធលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ពង្រឹងការតភ្ជាប់ និងកាត់បន្ថយថ្លៃដើមដឹកជញ្ជូន
-សហការជាមួយខេត្តជាប់ព្រំដែន ដើម្បីសម្រួលនីតិវិធីគយសម្រាប់ការនាំចូល និងនាំចេញទំនិញ
-សម្រួលបញ្ហាប្រឈមក្នុងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធកំពង់ផែសមុទ្រ
-បង្កើនការយល់ដឹងអំពីការអភិវឌ្ឍទីផ្សារសំខាន់ៗ និងទីផ្សារពិសេស
-ជួយសម្រួលដល់ការបម្លាស់ប្តូរឌីជីថល និងការអនុវត្តព័ត៌មានវិទ្យា
-ស្នើដំណោះស្រាយពាណិជ្ជកម្មដើម្បីការពារផលប្រយោជន៍នៃឧស្សាហកម្មក្នុងស្រុក

ជារួម សេចក្ដីក្លាហានក្នុងការផ្លាស់ប្តូរគោលនយោបាយ បម្លាស់ប្តូរអាកប្បកិរិយាទទួលយកអ្វីថ្មីៗដើម្បីរៀនសម្របខ្លួនរស់នៅក្នុងបរិបទថ្មីរបស់ប្រជាជន ការខិតខំប្រឹងប្រែង និងសមិទ្ធផលពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមសម្រេចបាននូវអ្វីដែលអ្វីៗដែលប្រទេសនេះមានសព្វថ្ងៃ។ ក្នុងនោះ សមិទ្ធផលនៅក្នុងឆ្នាំ២០២១ បានបន្តជំរុញនិងត្រួសត្រាយផ្លូវឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមមានការរីកចម្រើនទៅមុខទៀត​ ដូច្នេះវាមានទំនាក់ជាមួយគ្នាយ៉ាងស្អិតរមួត។

គំនិតផ្តួចផ្តើមផ្លូវមួយខ្សែក្រវាត់មួយត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣នៅក្រោមអាណត្តិរបស់លោកប្រធានាធិបតី ស៊ី ជីងពីង។ ទស្សនវិស័យរបស់លោកប្រធានាធិបតី ស៊ី ជីងពីង​ គឺ ការបង្កើនការវិនិយោគជាពិសេសកំពង់ផែ ការអភិវឌ្ឍតាមមហាសមុទ្រឥណ្ឌា អាស៊ាន អាហ្វ្រិកខាងកើត និងផ្នែកខ្លះនៃអឺរ៉ុបដូចជាការកសាងហេដ្ឋារចនាសសម្ព័ន្ធដែលតភ្ជាប់ពីប្រទេសចិនទៅកាន់ប្រទេសផ្សេងៗផងដែរ។ រដ្ឋបាល លោក ដូណាល់ ត្រាំ ធ្លាប់បានចោទយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ចិនមួយនេះថាជាអន្ទាក់ បំណុលការទូតដោយការផ្តល់ប្រាក់កម្ចីទៅកាន់ប្រទេសក្រីក្រដើម្បីខ្លួនអាចមានលទ្ធភាពចាប់យកតំបន់យុទ្ធសាស្ត្រនិងពង្រីកយោធារបស់ខ្លួននិងការបោះជំហានសេដ្ឋកិច្ច។ សហភាពអ៊ឺរ៉ុបក៏បានសម្តែងការព្រួយបារម្ភទាក់ទងនឹងគម្រោង BRI ផងដែរដែលបានលើកឡើងថាគម្រោងនេះអាចប៉ះបាល់ទៅដល់បរិស្ថាន​ សិទ្ធិមនុស្ស និងវិបត្តិបំណុល។

ទិដ្ឋភាពទូទៅរបស់ BRI នៅក្នុង ASEAN

គំនិតផ្តួចផ្តើមផ្លូវមួយខ្សែក្រវាត់មួយបានកំពុងតែដើរតួរយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការអភិវឌ្ឍ តំបន់អាស៊ាននៅស្ទើរតែគ្រប់វិស័យទាំងអស់ ដូចជា សេដ្ឋកិច្ច ការកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ការផ្តល់ប្រាក់កម្ចីនិងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសំខាន់ៗផ្សេងៗទៀត។ ​​ប្រទេសចិនគឺជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់មួយរបស់អាស៊ានដែលមានទំហំសេដ្ឋកិច្ចប្រហែល១៦%នៃពាណិជ្ជកម្មសរុបរបស់អាស៊ាន។​ ប្រទេសចិននិងអាស៊ានបានរីករាយនឹងទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ចដ៏ជិតស្និទ្ធនិងការអភិវឌ្ឍលើពាណិជ្ជកម្មនិងការវិនិយោគចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០០មកម៉្លេះ។ គួរបន្ថែមផងដែរថា ចាប់តាំងពីការលើកកម្ពស់សហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចអាស៊ាន (ASEAN Economic Community)បានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៥មក អាស៊ានបានក្លាយជាទីផ្សារធំទីបីនៅក្នុងពិភពលោក។

BRI ជាឱកាសសម្រាប់ ASEAN

គម្រោងផ្លូវមួយខ្សែក្រវាត់មួយរបស់ចិនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាឱកាសដោយគម្រោងមួយនេះបានផ្តល់នូវអត្ថប្រយោជន៏ច្រើនលើសលុបមកកាន់អាស៊ាន។ បើយើងនិយាយអំពីផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចវិញគម្រោងមួយនេះបានបង្កើនឱ្យមានទំហំពាណិជ្ជកម្មទ្វេភាគីចិនអាស៊ានបានកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័សពី ៨ ប៊ីលានដុល្លារអាមេរិក ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ ដល់ ៤៧២,២ ប៊ីលានដុល្លារអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ ២០១៥ និងជិតដល់ ៦០០ ប៊ីលានដុល្លារក្នុងឆ្នាំ២០១៩។ នៅឆ្នាំ២០២២ ប្រទេសចិនគឺជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតរបស់អាស៊ានអស់រយៈពេល ១៣ ឆ្នាំជាប់ៗគញនា។ ទន្ទឹមនឹងនេះ អាស៊ានបានទាក់ទាញប្រមាណ ៥% ទៅ ៦% នៃការវិនិយោគសរុបរបស់ចិននៅនៅក្នុងតំបន់ផងដែរដោយការវិនិយោគទាំងនេះត្រូវបានបែងចែកនៅក្នុងវិស័យផ្សេងៗរួមមានសេវាកម្មពាណិជ្ជកម្មលក់ដុំនិងរាយ ការផលិតអគ្គិសនី ការផលិត និងការរុករករ៉ែនិងថាមពលផ្សេងៗទៀត។ ក្រៅពីនេះ ការតភ្ជាប់ខ្សែសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់ផលិតផលរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងនៅតំបន់ភាគច្រើននៅក្នុងពិភពលោកក្នុងរយៈពេលមួយទសវត្សរ៍កន្លងមកនេះ ប៉ុន្តែសេដ្ឋកិច្ចអាស៊ានជាតំបន់មួយដែលនៅតែមានទំនាក់ទំនងច្រើនបំផុតជាមួយចិនបើប្រៀបធៀបទៅនឹងតំបន់ផ្សេងទៀត។​ នេះទំនងជាឆ្លុះបញ្ចាំងពីការវិនិយោគទុនខាងក្រៅពីសំណាក់ប្រទេសចិនទៅកាន់ប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់នៅក្នុងតំបន់ដូចជាប្រទេសសិង្ហបុរីនិងម៉ាឡេស៊ីខណៈដែលចិនខ្លួនឯងបានងាកមករកប្រទេសមានសេដ្ឋកិច្ចតូចដើម្បីធ្វើឱ្យសង្វាក់ផលិតកម្មទាប និងកាត់បន្ថយពន្ធទំនិញនាំចេញនាំចូល ដូចជាកម្ពុជា និងឡាវជាដើម។ ជាក់ស្តែង ពាណិជ្ជកម្មទំនិញកម្ពុជា-ចិន មានចំនួនសរុប ១០.៥៧៩ ប៊ីលានដុល្លារ ក្នុងរយៈពេល ១១ ខែដំបូងនៃឆ្នាំ ២០២២ និងបានកើនឡើង ៦.៣១ភាគរយ ពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំជាមួយនឹងការនាំចូលពីប្រទេសចិន។ មានចំណែក ៨៩.៥១ ភាគរយ កើនឡើង ៣.២៩ ភាគរយធៀបនឹងពេលដូចគ្នាក្នុងឆ្នាំ ២០២១ នេះបើយោងតាមអគ្គនាយកដ្ឋានគយនិងរដ្ឋាកររបស់កម្ពុជា(GDCE)។ ម្យ៉ាងវិញទៀត សិង្ហបុរី វៀតណាម ថៃ ម៉ាឡេស៊ី កម្ពុជា និងមីយ៉ាន់ម៉ា សុទ្ធតែជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ក្នុងចំណោមប្រទេសទាំង១០ ដែលមានទំនាក់ទំនងច្រើនជាងគេបំផុតជាមួយប្រទេសចិនតាមរយៈពាណិជ្ជកម្ម​ ហើយប្រទេសចិនក៏បានបន្តធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មកាន់តែស៊ីជម្រៅជាមួយសេដ្ឋកិច្ចដៃគូនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ក្រឡេកទៅមើលការអភិវឌ្ឍផ្នែកហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវិញ រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនបានវិនិយោគលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដើម្បីជួយសម្រួលដល់ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិការកសាងផ្លូវថ្នល់អគារពាណិជ្ជកម្មនិងការវិនិយោគមួយចំនួនក្នុងវិស័យអាកាសចរណ៍នៅក្នុងតំបន់អាស៊ានផងដែរ។

បច្ចុប្បន្ននេះ BRI មានប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងនៅក្នុងអាស៊ានដែលគម្រោងនេះបានផ្តល់លក្ខណៈពិសេសដោយបានផ្តល់ឱ្យប្រទេសជាសមាជិកអាស៊ានអាចចូលទៅប្រើប្រាស់ស្ថាប័នហិរញ្ញវត្ថុដែលដឹកនាំដោយចិនដូចជាធនាគារវិនិយោគហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអាស៊ី(AIIB) និងមូលនិធិផ្លូវសូត្រ(Silk Road Fund)។ ចាប់តាំងពីប្រទេសចិនគឺជាម្ចាស់ជំនួយដ៏ធំបំផុតក៏ដូចជាអ្នកផ្តល់ប្រាក់កម្ចីនិងផ្តល់គម្រោងវិនិយោគទុនក្រៅស្រុកជាច្រើនសម្រាប់អាស៊ាន។

BRI ជាបញ្ហាប្រឈមរបស់អាស៊ាន

បើទោះបីជាគម្រោងផ្លូវមួយខ្សែក្រវាត់មួយរបស់ចិនមួយនេះផ្តល់អត្ថប្រយោជន៏ច្រើនលើសលប់មកកាន់អាស៊ានវាក៏មាននូវចំណុចមួយចំនួនដែលបង្ហាញថាគម្រោងមួយនេះក៏អាចជាបញ្ហាប្រឈមរបស់អាស៊ានផងដែរ។ វិបត្ដិបំណុលនេះបានធ្វើឱ្យប្រទេសមួយចំនួនបង្កើនចំណាប់អារម្មណ៍ពីការចាញ់ប្រៀបលើផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសនៅអាស៊ាន។ កំណើននៃបំណុលរបស់សមាជិកអាស៊ានមួយចំនួនក៏អាចជាកត្តាលីករមួយដែលជំរុញភាពអព្យាក្រឹត្យ និងប៉ះពាល់ទៅដល់ការសម្រេចណាដែលជាប្រយោជន៍របស់អាស៊ាន។ ជាក់ស្ដែង ប្រទេសឡាវគឺជាប្រទេសមួយដែលបានជំពាក់បំណុលចិនជាងពាក់កណ្តាលនៃបំណុលជាតិរបស់ខ្លួនដែលកាលពីឆ្នាំ២០១៨កន្លងទៅនេះក្រុមហ៊ុនរដ្ឋចិន China Southern Power Grid បានកាន់កាប់ភាគហ៊ុនគ្រប់គ្រងនៅក្នុងបណ្តាញថាមពលជាតិរបស់ប្រទេសឡាវហើយបានបង្តើតឱ្យមានភាពចម្រូងចម្រាសជាខ្លាំងនៅក្នុងស្រុក។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះលំហូរចូលបៃប្រជាជនចិន ទំនិញកម្លាំងពលកម្មសេវាកម្មការវិនិយោគនិងបច្ចេកវិទ្យារបស់ចិនបានធ្វើឱ្យបាត់បង់ឱកាសការងាររបស់ប្រទេសក្នុងស្រុក។ ម៉្យាងវិញទៀត គម្រោងការកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរបស់បណ្តាលប្រទេសសមាជិកអាស៊ានមួយចំនួនអាចនឹងមិនអាចសម្រេចនៃក្ដីស្រមៃរបស់ BIC ដោយហេតុតែប្រទេសមួយចំនួនមិនអាចចាត់ចែងប្រាក់កម្ចីបានល្អ អំពើពុករលួយ និងអស្ថិរភាពនយោបាយ។

មុននឹងឈានទៅរកការស្វែងយល់ឱ្យកាន់តែស៊ីជម្រៅពីសេដ្ឋកិច្ចពពុះដំបូង Tulip Mania​ យើងត្រូវយល់ច្បាស់ជាមុនសិនថា តើអ្វីទៅជា Economic Bubble ឬ សេដ្ឋកិច្ចពពុះ?

​​​Economic Bubble ឬ សេដ្ឋកិច្ចពពុះ កើតឡើងនៅពេលដែលតម្លៃនៃទ្រព្យសកម្មកើនឡើងខ្ពស់លើសពីតម្លៃមូលដ្ឋានឬតម្លៃទីផ្សារ។ ក្នុងន័យមួយទៀត សេដ្ឋកិច្ចពពុះគឺជាព្រឹត្តិការណ៍មួយដែលតម្លៃនៃទ្រព្យសកម្មបានហក់ឡើងខ្ពស់រហូតដល់ដាច់ជាមួយសេដ្ឋកិច្ចជាក់ស្ដែង ឬលើសពីលំហូរសាច់ប្រាក់។ សេដ្ឋកិច្ចពពុះក៏អាចកើតឡើងនៅពេលដែលបំណុលបានស្ទុះឡើងខ្ពស់​ រហូតដល់មិនអាចមានលទ្ធភាពសងត្រលប់ទៅវិញ ដោយសារអ្នកវិនិយោគបានប្រមូលទ្រព្យនិងបានធ្វើកម្ចីដើម្បីយកទៅវិនិយោគអ្វីមួយដែលហាក់មើលទៅកំពុងពេញនិយមខ្លាំង និងអាចទាញយកប្រាក់ចំណេញបានច្រើន។  ចំណុចដែលជាជ្រោះនៃសេដ្ឋកិច្ចពពុះគឺនៅពេលអ្នកវិនិយោគនាំគ្នាជះលុយច្រើនលើសលុបរហូតលើសតម្រូវការ​ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យតម្លៃធ្លាក់ចុះ ហើយពិបាកក្នុងការសងត្រលប់ទៅវិញ ឬប្រកាសក្ស័យធន។ មួយវិញទៀត នៅពេលមួយដែលតម្លៃនៃទ្រព្យសកម្មទាំងនោះឡើងដល់ចំណុចកំពូលពពុះនៃសេដ្ឋកិច្ចហើយសេដ្ឋកិច្ចនោះផ្ទុះ​ គេហៅថា Economic Burst។ ម្យ៉ាងវិញទៀត សេដ្ឋកិច្ចពពុះគឺប្រៀបបានជារដូវការភ្លៀងធ្លាក់ ដែលវាអាចកើតមាន និងរាំងទៅវិញដោយបន្សល់នូវផលវិបាកមួយចំនួន ដែលស៊ីសងលើទំហំនៃសេដ្ឋកិច្ចពពុះ។ ជាក់ស្ដែង សេដ្ឋកិច្ចពពុះមានច្រើនដូចជា Tulip Mania, South Sea Bubble, Asian Financial Crisis, Housing Bubble in 2008, Mississippi Bubble, ជាដើម។

ករណីសេដ្ឋកិច្ចពពុះដំបូងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រគឺ Tulip Mania ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៧​ គឺចាប់ពីឆ្នាំ ១៦៣៤ ដល់ឆ្នាំ ១៦៣៧។ ប្រទេសហូឡង់គឺជាប្រទេសមួយដែលពេញនិយមផ្កា Tulip ជាងគេ និងទទួលបានការពេញនិយមយ៉ាងខ្លាំងរហូតត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមានតម្លៃជាងផ្ទះទៅទៀត “A flower worth more than a home”។ នៅក្នុងករណីនេះមាន ៥ ដំណាក់កាលមុននឹងឈានទៅដល់ការផ្ទុះនៃសេដ្ឋកិច្ច ឬ Economic Burst។

ដំណាក់កាលទី១នោះគឺ ការរីកចម្រើននៃខាងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិដែលត្រូវបានគេសម្គាល់ថាជា Displacement ផ្កាTulipនេះផងដែរ។ ផ្កា Tulip នេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្កាដ៏កម្រល្អប្រណីតនិងគ្មានអ្វីអាចប្រៀបផ្ទឹមបានដោយសារតែស្រទាប់ផ្កានេះមានពណ៌ប្លែកស្រស់ស្អាតនិងការចំណាយពេលយូរដើម្បីប្រមូល។ កាលនោះ​ តម្រូវរបស់វណ្ណៈអភិជនភាគច្រើនគឺត្រឹមលម្អង ប៉ុន្តែតម្រូវការរបស់អ្នកវណ្ណៈធម្មតា និងគ្រួសារក្រីក្រគឺការវិនិយោគលើផ្កា Tulip ដើម្បីកើបលុយពីផ្កានេះ។ ជាមួយនឹងការវិវត្តិនៃបច្ចេកទេសដាំដែលទទួលបានផលលឿនផងនោះ អ្នកវិនិយោគក៏បានស្ទុះកើនឡើងខ្លាំង រហូតដល់ការស្នើសុំឥណទាន និងបញ្ចាំទ្រព្យរបស់ខ្លួនដើម្បីយកជាទុនក្នុងការចូលទីផ្សារផ្កា Tulip។ នាឆ្នាំ ១៦៣០ ផ្កា​ Tulip ត្រូវបានទទួលការពេញនិយមពីសំណាក់ជនជាតិហូឡង់រហូតដល់មានការដេញថ្លៃនិងដាក់លក់ក្នុងតម្លៃមួយដ៏សែនខ្ពស់សូម្បីតែគ្រាប់មើមនៃផ្កា​ Tulip នេះត្រូវបានគេដាក់លក់ក្នុងតម្លៃរហូតទៅដល់ ៥០០០០ ដុល្លាអាមេរិក។ ឈានដល់ដំណាក់កាលទី២ Price Boom ឬការផ្ទុះនៃតម្លៃ ដោយសារតែការកើនឡើងនូវតម្រូវការច្រើនឯផលិតភាពមានកម្រិតទាបទើបធ្វើឱ្យតម្លៃនៃផ្កានេះមានការកើនឡើងជាអតិបរិមា។ ដោយសារតែផ្កា Tulip អាចប្រមូលផលបានក្នុងរយៈពេលតែប៉ុន្មានខែប៉ុណ្ណោះក្នុងមួយឆ្នាំ អ្នកវិនិយោគក៏បានធ្វើកិច្ចសន្យាដេញថ្លៃតម្លៃដើម្បីទិញមើមផ្កា Tulip ទាំងអស់ទាំងដែលមិនទាន់បានប្រមូលផលនូវឡើយ ដោយសារពួកគេមានទំនុកចិត្តនិងជឿជាក់ថាផលដែលពួកគេប្រមូលទិញបាននោះនឹងបានដាក់លក់ក្នុងតម្លៃថ្លៃហើយទាំងអស់នេះដែរជាហេតុនាំឱ្យឈានទៅរកដំណាក់កាលទី៣នៃសេដ្ឋកិច្ចពពុះ Euphoria​។ ដំណាក់កាលនេះដែរគឺបង្កជាភាពវឹកវរពីព្រោះជនជាតិហូឡង់និងវិនិយោគិនជាច្រើនចាប់ផ្តើមនាំគ្នាព្យាយាមចូលទៅក្នុងទីផ្សារផ្កាTulip និងបានដាក់ប្រាក់វិនិយោគជាច្រើនលើសលុប។ កាលណាទីផ្សារកាន់តែធំទូលាយនិងរីកសុះសាយខ្លាំងទំនិញក៏កាន់តែមានការដាក់លក់ច្រើនដូចគ្នាផងដែរ ដែលនៅក្នុងដំណាក់កាលទី៤ ឬ profit-taking វេលាមួយដែលអតិថិជនចាប់ផ្តើមអស់ទំនុកចិត្តដោយសារតែផ្កាទាំងនោះមានតម្លៃខ្ពស់ពេក ហេតុនេះហើយវិនិយោគិនមួយចំនួនបានចាប់ផ្តើមបោះបង់ចោលនូវការធ្វើអាជីវកម្មផ្កា Tulip និងបានដាក់លក់តាមដងផ្លូវជាសាធារណៈវិញ។ នារដូវផ្ការីកក្នុងឆ្នាំ ១៦៣៧ តម្លៃនៃផ្កាTulipត្រូវបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង ដែលឈានទៅរកដំណាក់កាលចុងក្រោយនៃសេដ្ឋកិច្ចពពុះនោះគឺ Total Panic ​ដែលជាពេលអ្នកវិនិយោគចាប់ផ្ដើមព្រួយបារម្ភពីការដាក់ទុនវិនិយោគ។ ម្ខាងគឺភ័យខ្លាចថាក្រោយពីការប្រមូលផល តម្លៃនៃផ្កា Tulip នឹងធ្លាក់ចុះដោយហេតុតែទីផ្សាចង្អៀត ហើយម្ខាងទៀតគឺដោះស្រាយកម្ចីដែលយកមកវិនិយោគលើផ្កា Tulip។ នៅពេលនោះ អ្នកវិនិយោគមួយចំនួនបានលះបង់មហិច្ចតាដោយលក់ចេញផ្កា​ Tulip ចេញដើម្បីដោះស្រាយបំណុល។ ទាំងនេះហើយគឺជារបត់នៃការរង្គោះរង្គឺទីផ្សារបស់ផ្កា​ Tulip ហើយគេនាំគ្នាដាក់លក់កាន់តែច្រើនឡើង ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យការផ្គត់ផ្គង់កើនឡើងខ្ពស់ជាងតម្រូវការយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ការណ៏នេះបានបង្កទៅជាការផ្ទុះនៃសេដ្ឋកិច្ច ឬ burst ដែលធ្វើឱ្យផ្កាដែលធ្លាប់មានតម្លៃរាប់ម៉ឺនដុល្លាត្រូវបានដាក់លក់តាមទីសាធារណៈក្នុងតម្លៃដ៏ទាប។

ព្រឹត្តិការណ៍ Tulip Mania នេះគឺជាមេរៀនដ៏ល្អសម្រាប់មនុស្សលោកដែលចូលចិត្ដវិនិយោគទៅតាមល្មោភលន់ជ្រុលហួសហេតុ និងការវិនិយោគដោយមិនបានគណនាវិភាគឱ្យបានច្បាស់លាស់។ មួយវិញទៀត Tulip Mania ក៏ជាមេរៀនសម្រាប់អ្នកសរសេរគោលនយោបាយមួយចំនួនដែរ ជាពិសេសគឺគោលនយោបាយទាក់ទងនឹងសេដ្ឋកិច្ចនិងគោលនយោបាយរូបិយវត្ថុ ដើម្បីធ្វើយ៉ាងណាគ្រប់គ្រងតុល្យភាពនៃតម្រូវការនិងការផ្គត់ផ្គង់ ដើម្បីបញ្ជៀសសេដ្ឋកិច្ចកុំឱ្យដើរធ្លាក់ជ្រោះ។

បន្ទាប់ពីបញ្ចប់២០២២និងបានឈានចូលឆ្នាំ២០២៣គឺជាពេលដែលបានដល់វេនប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីជាប្រធានអាស៊ានបន្ទាប់ពីកម្ពុជា។ មិនខុសពី២ឆ្នាំមុនដែលយើងឃើញថាបញ្ហាមីយ៉ាន់ម៉ានៅតែជាបញ្ហាមួយដែលអាស៊ានមិនអាចមើលរំលងបាន។ សំរាប់រយៈពេល២ឆ្នាំនេះប្រធានអាស៊ានទាំងកម្ពុជានិងព្រុយណេសុទ្ធតែបានខិតខំដោះស្រាយបញ្ហាមីយ៉ាន់ម៉ាឱ្យមានភាពល្អប្រសើរឡើងវិញ ប៉ុន្តែនៅតែមិនអាចឈានដល់ជោគជ័យបាន។​ ប្រទេសអាស៊ានមួយចំនួននៅតែមិនពេញចិត្តចំពោះទង្វើរដ្ឋាភិបាលយោធាមីយ៉ាន់ម៉ាដែលរំលោភទៅដល់សិទ្ធិមនុស្សជាខ្លាំងដូចជាការឃុំអ្នកទោសនយោបាយ រួមទាំងការប្រហារជីវិតដល់អ្នកនយោបាយនិងសិស្សនិស្សិតផងដែរ។ ក្នុងករណីនេះ កម្ពុជាជាប្រធានអាស៊ាននិងបានចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងការដោះស្រាយនិងមានការស្នើសុំមីយ៉ាន់ម៉ាកុំឱ្យមានការប្រហារជីវិតជនស្លូតត្រង់និងអ្នកប្រឆាំងខ្លួនក៏ដោយ។ បញ្ហាមីយ៉ាន់ម៉ាបានធ្វើឱ្យកៅអីខ្លួននៅទំនេរដែលអាស៊ានបានយល់ព្រមឱ្យតែត្រឹមអ្នកតំណាងមិនមែនជាអ្នកនយោបាយចូលប្រជុំប៉ុណ្ណោះ តែមីយ៉ាន់ម៉ានៅតែធ្វើពហិការមិនចូលប្រជុំតាំងពីឆ្នាំ២០២១រហូតដល់ឆ្នាំ២០២២។ ដោយឡែកនៅឆ្នាំ២០២៣នេះ បញ្ហាមីយ៉ាន់ម៉ាត្រូវធ្លាក់ទៅក្នុងដៃប្រធានអាស៊ានទី៣ ដែលជាប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី។ ដូចដែលយើងបានដឹងហើយថាឥណ្ឌូនេស៊ីជាប្រទេសមួយដែលមិនគាំទ្រនឹងរបបយោធាមីយ៉ាន់ម៉ានិងមានការថ្កោលទោសខ្លាំងបំផុតលើបញ្ហានេះព្រោះតែមីយ៉ាន់ម៉ាមិនបានគោរពនូវគោលការណ៍ទាំង៥ដែលចេញដោយអាស៊ាន និងបណ្ដោយឱ្យស្ថានភាពកាន់តែធ្លាក់ធ្ងន់ធ្ងរជាមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃ។ តើប្រធានអាស៊ានថ្មីមានជំហរបែបណានិងត្រូវមានវិធានការដោះស្រាយដូចម្តេចចំពោះបញ្ហាមីយ៉ាន់ម៉ា?

ក្នុងឆ្នាំ២០២៣នេះគឺជាឆ្នាំដែលប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីត្រូវតតំណែងជាប្រធានអាស៊ានបន្ទាប់ពីប្រទេសកម្ពុជាហើយក៏ជាឆ្នាំទី៣នៃបញ្ហាមីយ៉ាន់ម៉ាកើតឡើងផងដែរ។ បន្ទាប់ពីមានការឆ្លងកាត់ការខិតខំដោះស្រាយដោយប្រធានអាស៊ានចំនួនពីររួចមកគឺដល់ពេលឥណ្ឌូនេស៊ីជាអ្នកចូលខ្លួនមកកាន់លើបញ្ហានេះម្តង។ តាមគោលការណ៏ទាំង៥ចំណុចក្នុងបញ្ហាមីយ៉ាន់ម៉ា ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីត្រូវតែងតាំងប្រេសិតពិសេសរបស់ប្រធានអាស៊ានផងដែរបន្ទាប់ពីកម្ពុជា។ បើយើងមើលលើគោលជំហររបស់ឥណ្ឌូនេស៊ីតាំងពីបញ្ហានេះកើតឡើងគឺប្រទេសនេះបានខិតខំជួយប្រទេសនេះនិងបានប្រឆាំងនៅការធ្វើរដ្ឋប្រហារដែលបណ្តាលឱ្យមានអំពើហិង្សានេះតាំងពីដំបូង។ ក្នុងនាមជាសមាជិកអាស៊ាននិងបានរៀបចំការប្រជុំពិសេសនៅអគ្គលេខាដ្ឋានអាស៊ានដែលក្នុងប្រទេសខ្លួននៅខែមេសាឆ្នាំ២០២១ ហើយជាលទ្ធផលបានចេញគោលការណ៍ទាំង៥សំរា​ប់បញ្ហាមីយ៉ាន់ម៉ាដែលបានប្រកាសនៅមុខរបស់លោក មីង អោងឡាំង។​ ហើយរយៈពេល២ឆ្នាំនេះ យើងមើលឃើញថាប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាពុំបានគោរពនូវគោលការណ៍ទាំង៥ពេញលេញឡើយ ដោយខ្លួនបានដោះលែងតែអ្នកទោសមួយចំនួនប៉ុន្តែនៅតែបន្តកាត់ទោសលោកស្រី អង់សាន ស៊ូជីនិងប្រហារជីវិតអ្នកនយោបាយជាដើម។ មូលហេតុទាំងនេះហើយដែលទើបធ្វើឱ្យអាស៊ានឈឺក្បាលជាខ្លាំងនិងទាមទារឱ្យមីយ៉ាន់ម៉ាដោះស្រាយជាបន្ទាន់ ហើយជាពិសេសគឺប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីតែម្តង។ ក្នុងឆ្នាំ២០២៣នេះដែលឥណ្ឌូនេស៊ីត្រូវកាន់ខ្លួនជាប្រធានអាស៊ានផ្ទាល់តែម្តង ហើយយើងឃើញថាប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាក៏មានការរៀបចំការបោះឆ្នោតផងដែរ។ សំរាប់ការប្រើប្រាស់នយោបាយការទូតសំរាប់ការដោះស្រាយលើកបញ្ហាមីយ៉ាន់ម៉ាវិញ ឥណ្ឌូនេស៊ីបានខិតខំតាំងពីខ្លួនមិនទាន់កាន់ជាប្រធានអាស៊ានមកម៉្លេះទាំងជាទំនាក់ទំនងទម្រង់ជាទ្វេភាគី តំបន់និងពហុភាគីដែលពាក់ព័ន្ធ។ អ្វីដែលគួរអាចកត់សម្គាល់ខ្លាំង ការធ្វើការរបស់ឥណ្ឌូនេស៊ីក៏ជាការជំរុញនិងជាជំហរឱ្យប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាគោរពនៅលិទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យឡើងវិញដែលខ្លួនបានអនុវត្តមុនរដ្ឋប្រហារនិងឱ្យមានការរៀបចំការបោះឆ្នោតឱ្យបានយ៉ាងល្អនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣នេះ។ យើងក៏អាចមើលឃើញថាក្នុងកិច្ចប្រជុំអាស៊ានអាចនៅតែអញ្ជើញត្រឹមឥស្សរជនមិនមែនជាអ្នកនយោបាយមកចូលរួមដដែលព្រោះស្ថានភាពមីយ៉ាន់ម៉ាមិនអាចងាយស្រួលក្នុងការបញ្ចប់ស្រួលទេ។ មួយ​វិញទៀត បើមិនមានការវិវត្តអ្វីហើយកាន់មានបញ្ហាខ្លាំងជាងមុនកៅអីមីយ៉ាន់ម៉ាអាចនឹងទុកទំនេរនិងមិនអញ្ជើញផងដែរ។បញ្ហាមួយដែលអាស៊ានពិបាកទទួលមីយ៉ាន់ម៉ាចូលក្នុងកិច្ចប្រជុំ ព្រោះពុំបានឱ្យប្រេសិតពិសេសនៃប្រធានអាស៊ានចូលជួបគ្រប់ភាគីដែលដូចខ្លួនបានសន្យាក្នុងគោលការណ៏ទាំង៥របស់អាស៊ានដែលប្រធានអាស៊ានពីរហើយទទួលបរាជ័យរឿងនេះ ទោះមានការស្នើសុំនិងទៅទស្សនកិច្ចដោយផ្ទាល់ក៏ដោយ។ ដូច្នេះយើងអាចសន្និដ្ឋានបានថាវានឹងជារឿងពិបាកមួយសំរាប់ប្រធានអាស៊ានថ្មីក្នុងការដោះស្រាយនិងស្របតាមគោលការណ៍របស់អាស៊ានចំពោះប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាព្រោះរដ្ឋាភិបាលរបស់យោធាមីយ៉ាន់ម៉ានៅតែបន្តឥរិយាបថតឹងតែងខ្លាំងចំពោះការជូបភាគីផ្សេងទៀតជាពិសេសលោកស្រីអង់សាន ស៊ូជីដែលកំពុងមានទោសនិងត្រូវបានកាត់ទោសដោយពួកយោធា។ ជារួម ទាំងឥណ្ឌូនេស៊ីនិងសមាជិកទាំងអស់នៅអាស៊ាននឹងចាំមើលលើការបោះឆ្នោតមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២៣និងការអនុវត្តគោលការណ៍ទាំង៥របស់មីយ៉ាន់ម៉ាដែលខ្លួនបានសន្យាចំពោះមុខសមាជិកអាស៊ានទាំង៩។

សរុបមក​ឥណ្ឌូនេស៊ីបានទទួលតំណែងជាប្រធានអាស៊ានបន្ទាប់ពីកម្ពុជាជាផ្លូវការក្នុងឆ្នាំ២០២៣នេះ។ ជាមួយគ្នានេះដែរ បញ្ហាមីយ៉ាន់ម៉ានៅតែបន្តជារឿងសំខាន់ជាងគេនិងការបញ្ហាប្រឈមខ្លាំងក្នុងកិច្ចប្រជុំអាស៊ានដែលមានខ្លួ​នជាម្ចាស់ផ្ទះក្នុងឆ្នាំនេះផងដែរ ព្រោះតែរឿងនេះគឺកើតឡើងក្នុងគ្រួសារអាស៊ាន។ សមាជិកអាស៊ានទាំង៩ក្នុងទន្ទឹងរង់ចាំមើលស្ថានភាពមីយ៉ាន់ម៉ាបន្តដោយក្នុងឆ្នាំនេះផងដែរ ខណៈដែលរបបយោធាក៏នឹងមានការរៀបចំបោះឆ្នោតឡើងវិញផងដែរ។ ឥណ្ឌូនេស៊ីជាប្រទេសមួយដែលប្រឆាំងចំពោះការប្រព្រឹត្តិរបស់យោធាមីយ៉ាន់ម៉ាដែលមិនគោរពនៅគោលការណ៍ទាំង៥របស់អាស៊ានខណៈខ្លួនក៏នឹងចូលដោះស្រាយបញ្ហានេះបន្តបន្ទាប់ពីកម្ពុជានិងប្រកាន់ជំហរនាំប្រជាធិបតេយ្យដល់មីយ៉ាន់ម៉ាឡើងវិញ។ យើងនឹងអាចឃើញថាឥណ្ឌូនេស៊ីនឹងមានវិធីយ៉ាងណាដើម្បីឱ្យប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ាចាកចេញពីបញ្ហាដែលខ្លួនមានក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន ខណៈក្នុងឆ្នាំ២០២២ពេលដែលប្រទេសកម្ពុជាជាប្រធានមីយ៉ាន់ម៉ាបានដោះលែងអ្នកទោសជាច្រើន តែមិនទាន់គ្រប់លក្ខខណ្ឌដែលអាស៊ានចង់បាននោះទេព្រោះបញ្ហានេះនៅធ្វើឱ្យអាស៊ានឈឺក្បាលព្រោះភាពដឹកនាំរបស់ពួកយោធាធ្វើទារុណកម្មនិងឈានទៅដល់ការប្រហារជីវិតអ្នកទោសនយោបាយជាច្រើន។

កាលពីខែតុលាឆ្នាំ២០២២ កន្លងទៅនេះ រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកប្រធានាធិបតី ចូ បៃឌិនបានអនុម័តនូវយុទ្ធសាស្ត្រសន្តិសុខជាតិថ្មីរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែលបង្កប់ទៅដោយគោលនយោបាយសំខាន់ៗដែលអាមេរិកគ្រោងនឹងយកមកអនុវត្តនៅពេលអនាគត។ យុទ្ធសាស្ត្រសន្តិសុខជាតិ (NSS) គឺជាឯកសារដែលត្រូវបានរៀបចំជាទៀងទាត់ដោយស្ថាប័ននីតិប្រតិបត្តិរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលបានលើកឡើងពីកង្វល់សន្តិសុខជាតិ និងរបៀបដែលរដ្ឋបាលរបស់ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាចគ្រោងនឹងដោះស្រាយជាមួយកង្វល់ទាំងអស់នោះ។ ក្នុងអត្ថបទនេះ យើងនឹងសិក្សាថាតើ យុទ្ធសាស្ត្រសន្តិសុខជាតិថ្មីរបស់អាមេរិកបានឡើងពីចំណុចយុទ្ធសាស្រដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់អ្វីខ្លះ?

យុទ្ធសាស្ត្រសន្តិសុខជាតិឆ្នាំ ២០២២ របស់រដ្ឋបាល លោក ចូ បៃឌិន បានដាក់ចេញនូវប្រធានបទស្នូលចំនួនបី៖ (១)ការប្រកួតប្រជែងជាយុទ្ធសាស្រ្តជាមួយប្រទេសចិន និងរុស្ស៊ី (២)សារៈសំខាន់នៃគោលនយោបាយឧស្សាហកម្មក្នុងស្រុក និងការវិនិយោគ​ (៣)និងការផ្តោតលើការប្រែប្រួលអាកាសធាតុដែលជាបញ្ហាប្រឈម។ យុទ្ធសាស្ត្រសន្តិសុខជាតិឆ្នាំ ២០២២ ក៏បានក្តោបទៅលើប្រធានបទសំខាន់មួយចំនួនផងដែរ រួមទាំងសន្តិសុខស្បៀង ការខិតខំប្រឹងប្រែងឆ្លើយតបនឹងជំងឺរាតត្បាត ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងព័ត៌មានមិនពិត ការប្រឆាំងអំពើពុករលួយ និងការពង្រឹងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យរបស់អាមេរិក។ ម៉្យាងវិញទៀត នៅក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រនេះក៏បានបង្ហាញថា ដើម្បីឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកខ្លាំងនៅក្នុងតំបន់និងពិភពលោក ខ្លួនត្រូវការពង្រឹងសមត្ថភាពនៅក្នុងផ្ទះជាមុនសិន។​ ចំណុចដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់នោះគឺ យុទ្ធសាស្ត្រសន្តិសុខជាតិថ្មីរបស់អាមេរិកក្រោមរដ្ឋបាលរបស់លោក ចូ បៃឌិន មិនបានចាត់ទុកប្រទេសរុស្ស៊ីជាដៃគូប្រកួតប្រជែងដូចកាលមុននោះឡើយដោយអាមេរិកបានចាត់ទុករុស្ស៊ីគឺជាប្រទេសដែលបង្កការគំរាមកំហែងទៅដល់ពិភពលោកតែប៉ុណ្ណោះ(To compete with China and constrain Russia)។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រសន្តិសុខជាតិដដែលនោះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាត់ទុកសាធារណរដ្ឋចិនជាដៃគូប្រកួតប្រជែងពិតប្រាកដ និងតែមួយគត់ដោយសារតែអាមេរិកយល់ថា សាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (PRC) ជាបញ្ហាប្រឈមនៅក្នុងភូមិសាស្ត្រនយោបាយដែលផ្តល់ផលវិបាកបំផុតទៅដល់អាមេរិក។ ម៉្យាងវិញទៀតប្រទេសចិនគឺជាដៃគូប្រកួតប្រជែងតែមួយគត់ដែលមានទាំងចេតនាក្នុងការកែប្រែសណ្តាប់ធ្នាប់អន្តរជាតិ នៅក្នុងអំណាចសេដ្ឋកិច្ច ការទូត យោធា និងបច្ចេកវិទ្យាដើម្បីទម្លាក់ឥទ្ធិពលរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក។ រដ្ឋាភិបាលក្រុងប៉េកាំង​មាន​មហិច្ឆតា​ក្នុង​ការ​បង្កើត​​ឥទ្ធិពល​នៅ​ក្នុង​តំបន់​ឥណ្ឌូ​ប៉ាស៊ីហ្វិក និង​ដើម្បី​ក្លាយ​ជា​មហាអំណាច​ឈាន​មុខ​គេ​របស់​ពិភពលោក។ ដើម្បីទប់ទល់ទៅនឹងមហិច្ឆិតារបស់ចិន អាមេរិកបានសង្កត់យ៉ាងធ្ងន់ថាខ្លួនត្រូវប្រុងប្រយ័ត្នជាមួយប្រទេសមហាអំណាចដែលទើបនឹងកកើតមួយនេះ នឹងបានចែងយ៉ាងច្បាស់នៅក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រសន្តិសុខរបស់ខ្លួនថាបានចាត់ទុកចិនជាដៃគូប្រកួតប្រជែង។ គួរបញ្ជាក់ផងដែរថា យុទ្ធសាស្ត្រនេះមិនកំណត់ប្រទេសរុស្ស៊ីជាគូប្រជែងរយៈពេលវែងនោះទេ ប៉ុន្តែជាសហរដ្ឋអាមេរិកបានចាត់ទុករុស្ស៊ីត្រឹមជាប្រទេសដែលបង្ករការគំរាមកំហែងភ្លាមៗចំពោះសន្តិភាពនិងស្ថិរភាពអន្តរជាតិ។ រដ្ឋបាលទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានមើលឃើញថា ទីក្រុងមូស្គូនៅខ្វះសមត្ថភាពនៅក្នុងការប្រកួតប្រជែងទាំងខាងសេដ្ឋកិច្ចនិងអំណាចបើប្រៀបទៅនឹងចិន។

យ៉ាងណាមិញ ដើម្បីសម្រេចបាននូវយុទ្ធសាស្ត្រប្រកួតប្រជែងទៅនឹងចិន និងទប់ស្កាត់រុស្ស៊ី យុទ្ធសាស្ត្រសន្តិសុខជាតិស្នើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកពឹងផ្អែកខ្លាំងលើសម្ព័ន្ធមិត្ត និងភាពជាដៃគូយូរអង្វែងរបស់ខ្លួន ដូចជាអង្គការណាតូ ក៏ដូចជាការរៀបចំផែនការថ្មី និងមានភាពបត់បែនជាងមុន ដូចជាតំបន់ឥណ្ឌូប៉ាស៊ីហ្វិកនិង Quad ជាដើម។ នៅក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រនោះបានលើកឡើងថា អាមេរិកគួរតែបង្កើតនូវទំនាក់ទំនងដ៏រឹងមាំនិងធន់ជាមួយគ្នាទៅវិញទៅមក ដែលបង្ហាញថាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យអាចផ្តល់សម្រាប់ប្រជាជនរបស់ពួកគេ និងពិភពលោក។ សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវ ស្វែងរកមធ្យោបាយថ្មីក្នុងការធ្វើសមាហរណកម្មសម្ព័ន្ធភាពរបស់ខ្លួននៅក្នុងឥណ្ឌូប៉ាស៊ីហ្វិក និងអឺរ៉ុប ហើយបង្កើតមធ្យោបាយថ្មី និងស៊ីជម្រៅដើម្បីឱ្យកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងប្រទេសសម្ព័ន្ធមិត្តមានទំនាក់ទំនងល្អនិងជៀសវាងជម្លោះផ្ទៃក្នុង។

នៅក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រសន្តិសុខជាតិឆ្នាំ ២០២២ដដែលនោះក៏បានលើកឡើងអំពី បម្រែបម្រួលអាកាសធាតុ ដោយយុទ្ធសាស្រ្តសន្តិសុខជាតិបាន អះអាងថាវាបញ្ហាប្រឈមដ៏ធំបំផុតសម្រាប់សម្រាប់សហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្រាប់ប្រជាជាតិទាំងអស់។ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងបង្កើតគោលនយោបាយអាកាសធាតុ ហើយយុទ្ធសាស្រ្តសន្តិសុខជាតិដដែលនេះនឹងបើកលទ្ធភាពសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយប្រទេសចិនស្តីពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ពីព្រោះការធ្វើការរួមគ្នាដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាប្រឈមដ៏ព្រួយបារម្ភមួយនេះ គឺជាអ្វីដែលពិភពលោករំពឹងពីមហាអំណាច ហើយព្រោះវាជាផលប្រយោជន៍របស់សហរដ្ឋអាមរិកផ្ទាល់មកដែរ ។ ដូចគ្នានេះដែរ គំនិតផ្តួចផ្តើមដើម្បីកាត់បន្ថយការប្រែប្រួលអាកាសធាតុនឹងលេចចេញជារូបរាងនៅ ក្នុងតំបន់របស់យុទ្ធសាស្ត្រមួយចំនួន ជាពិសេសគឺសម្រាប់ឥណ្ឌូប៉ាស៊ីហ្វិក និងអាមេរិកផ្ទាល់។

យុទ្ធសាស្ត្រនេះមានចក្ខុវិស័យខុសៗគ្នានៅលើតំបន់ផ្សេងៗគ្នាផងដែរ។ នៅអាស៊ី យុទ្ធសាស្ត្រនេះផ្តោតជាចម្បងលើការដណ្តើមយកប្រទេសសម្ព័ន្ធមិត្ត ដូចជាឥណ្ឌាក្នុងការប្រកួតប្រជែងជាមួយប្រទេសចិន ក៏ដូចជាលើការលើកកម្ពស់ការផ្លាស់ប្តូរសេដ្ឋកិច្ច និងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងកូវីដ១៩ និងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុផងដែរ។ នៅអឺរ៉ុប សហរដ្ឋអាមេរិកនូវតែបន្តប្រឆាំងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែននិងបង្កើនទំនាក់ទំនងឱ្យកាន់តែស្អិតរមួតជាមួយសម្ព័ន្ធភាពណាតូដែលជាដៃគូសំខាន់មួយ។ នៅមជ្ឈិមបូព៌ា យុទ្ធសាស្ត្រនេះសង្កត់ធ្ងន់លើការប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធា (ដូចជាអន្តរាគមន៍សម័យប៊ូសនៅអ៊ីរ៉ាក់) សម្រាប់គោលនយោបាយដែលលើកកម្ពស់ការទូត និងការកសាងសម្ព័ន្ធភាព ខណៈដែលរក្សាការការពារប្រឆាំងនឹងការគំរាមកំហែងបឋមដូចជាអ៊ីរ៉ង់។ នៅទ្វីបអាហ្រ្វិក យុទ្ធសាស្ត្រនេះផ្តោតសំខាន់គឺលើ “ភាពជាដៃគូ” លើសេដ្ឋកិច្ច និងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងជំងឺរាតត្បាតជាដើម។